This is a digital copy of a book that was preserved for generations on library shelves before it was carefully scanned by Google as part of a project to make the world's books discoverable online.

It has survived long enough for the copyright to expire and the book to enter the public domain. A public domain book is one that was never subject to copyright or whose legal copyright term has expired. Whether a book is in the public domain may vary country to country. Public domain books are our gateways to the past, representing a wealth of history, culture and knowledge that's often difficult to discover.

Marks, notations and other marginalia present in the original volume will appear in this file - a reminder of this book's long journey from the publisher to a library and finally to you.

Usage guidelines

Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we have taken steps to prevent abuse by commercial parties, including placing technical restrictions on automated querying.

We also ask that you:

+ Make non-commercial use ofthefiles We designed Google Book Search for use by individuals, and we request that you use these files for personal, non-commercial purposes.

+ Refrainfrom automated querying Do not send automated queries of any sort to Google's system: If you are conducting research on machine translation, optical character recognition or other areas where access to a large amount of text is helpful, please contact us. We encourage the use of public domain materials for these purposes and may be able to help.

+ Maintain attribution The Google "watermark" you see on each file is essential for informing people about this project and helping them find additional materials through Google Book Search. Please do not remove it.

+ Keep it legal Whatever your use, remember that you are responsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other countries. Whether a book is still in copyright varies from country to country, and we can't offer guidance on whether any specific use of any specific book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search means it can be used in any manner anywhere in the world. Copyright infringement liability can be quite severe.

About Google Book Search

Google's mission is to organize the world's information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps readers discover the world's books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the full text of this book on the web

at|http : //books . qooqle . com/

HAKVAKp

!

PAiuuLdGIiE

— CURSUS COMPLETUS

SITB

BIRLIOTHBCA DN1VBUSAL18, INTBGRA* DNIFORHIS, COMMODA, 0BC0N0M1CA«

IMNIUM SS. PATRUM, DOCTORUM SCRIPTORUMQUE ECCLESIASTICORUM

QOI

AB ^VO APOSTOLICO AD INNOCENTII III TEMPORA

florubrunt; RECUSIO CHR0N0L06ICA

OMMLM QUif: EXSTiTERE MOiNUMENTORUM CATIIOLICiE.TR^DlTlONlS PERDUODECIM PRIORA

ECCLESiiE Si£CULA,

JUXTA E01T10NE8 ACCUiUTISSIlIAS, RfTER 8E CDMQDE N0NNDLLI8 C0DICIBD8 1IANU8C11IPT18 C0LLATA8,

PERQUAM DILIGENTER CASTIGATA;

DISSERTATIONIBUS, COHMENTARIIS LECTI0N1BU8QUE VARIANTIBUS CONTINENTER ILLUSTRATA ;

OUMBLS OrERIUUS POST AMPL1SSIMA8 EDITIONES QUJB TRIBU6 M0V1S8IMIS SiECULlS DEBBNTUR ABS0LUTA8

DETECTI8, AUCTA; INDICIBUS PART1CULARIBU8 A^ALTTICIS, 8INGUL08 81VE T0H08, 81VB AUCTORES ALICUJU8 MOMBNTI

SUBSEQUENTIBUS, DONATA ;

CAPITIXIS INTRA IPSUM TEXTUM RITE DISPOSITIS, NEGNON ET T1TULI8 SINGULARUM PAGINARUM jlARGINBM

SUPERIOREM DISTINGUENTIBUS 8UBIECTAMQUB MATERIaM SIGNIFICANTIBUS, ADORNATA;

opekibus cum dubii8 tum apocrypihs, aliqua vbro- auctop.itate in ordine ad traditionem

ecclesiasticam pollentibus, amplificata;

duobirs ind1c1bus generalibus locupletata '. altero 8c1licet rekum, quo consulto, quidquib

unusquisque patrum in quodlibet tiiema scripserit uno intuitu conspiciatur ; al.tbro

SCiiiPTURifi SACRiE, ex quo lectori comperire sit obvium quinam patres

ET IN QUIBUS OPERUM 8U0RUM L0CI8 SINGULOS SlNGULORUM LIBRORUM

8CRIPTURiE TEXTUS COMMENTATI SINT.

BDITIO ACCURATISSIMA, CiBTERISQUE OHNIBUS FACILE ANTEPONENDA, 81 PERPENDANTUR : CHARaCTERUM N1TID1TA8

CIIART^ QUALITAS, INTEGRITAS TEXTUS, PERFECTIO CORRECTIONIS, OPERUH REG080RUH TUH YAR1ETA8

TUM NirMRRUS, FORHA VOLUUINUH PERQUAH COHHODA SIBIQUE IN TOTO OPERIS DECURSU CONSTANTER

8IHiLIS,PRETIl EXIGUlTAS,PR^SERTlHQUe ISTA COLLECTIO, UNA, HETIIODICA ET CHRONOLOGIGA,

8EXCENT0RUH FRAGHENTORUH OPUSCULORUHQUE HACTENUS IIIG ILLIC SPAR80RUH,

PUIHUH AUTEH IN NOSTRA BIBLIOTIIECA , EX OPERIBUS AD 0HNE8 JBTATB8,

LOCOS, LINGUAS FORHASQUE PBRTINENTIBU8 , COADUNATORUM.

SERIES SECUNDA,

IN OUA rnOUEUNT PATKES. DOCTORES SCRIPTORESQUB EflCLESIiB UTINA A OREOOUiO MAGNO AD INNQgEMTlUll 111.

««turanU 3..^. m^ulfi.i}::': \^\^\ ;..

Bll

CUllSUUy COMPLBTORUM 111 SINGULOS SCIENfhfi.^ECCl^^rjf^tiDJB^^Rimj ^DtT^ritl

PATROI.Or.lA BINA EDITIONR TYPIS MANDATA E8T, AUA NEMPB LATINA, ALIl GRiECO-I.AT^NA. —

VENEUNT MILLE FRANCIS DUCENTA TOLUMINA ED1T10N1S LATINiE ; 0CT1NGBNTI8 ET

HILl.B TRECENTA GRiECO-LATlNiB. — MERB LATINA UNIYERSOS AUCTORES TUM OCCIDENTALES, TUM

OniKNTALBS EQUIDEM AMPLECTITUR ; HI AUTEMy IN £A« SOLA YER8IONB LATINA DONANTUR

PATROLOGIJE TOMUS CLXXXI.

VEN. IIERVEUS BURGIDOLENSIS MONACH. HILDEBRANDUS JUNIOR. AIMO ABB. 8. PETRI DIV. ET PETRUS MONACII. GUIDO CARILOCI ABBAS. HERIBERTUS MONACH. BARTHOLO- M.*:US CATAL. EPISC. BERNARDUS CARTHUSIiE PORTARUM PRIOR I. S. BERNARDU^ ABB. CISTERC. V. UUGO MATISCONENSIS ANTIbS. EPISC.

BXCUDKBATUR ET VENIT APDD J.-P. MIUNE EDITOIVEM, \S VIA DICTA D^AMbOISE, PROPE PORTAM LUTETIiE PARISIORUM VULCO D^KNFEli ROMINATAM

SBU PETIT-M0NTR0U6B. 185^

SiECULUM XII

VEN. HERVEI

BURGIDOLENSIS MONACHI

OPERA OMNIA

DEMUM RHSTITUTA £T NUNG PRIMUM IN UNUM GOLLEGTA

ACCEMHT

nUGONlS MATISCONENSIS ANTISSIODORENSIS EPISCOPI , BARTHOLOM.EI

CATALAUNENSIS EPISGOPI, BERNAKDI CARTHDSIvE POKTARUM PRIORIS I

S. RAINARDI ABBATIS CISTERCIENSIS V, AIMONIS ABBATIS S. PETKI

DIVENSIS ET PETRI MONACHI, C.UIDONIS CARILOCI AB-

BATIS, HERIBERTI MONACHI, HILDEBRANDI JDNIORIS

OFUSCDLA. DIPLOMATA, EPISTOLJB

ACCURANTE J.-P. MIGNE

BIBLIOTBBCiC CLBMI 1JIinr;PB|l«iB

SITE ' - ■ ..y ' !' !•!

-- • ::

CURSUCM COMPLETORUM i:« SINGULOS SClENTIi^ ^^LKSIjimCJB RAH08 ED1T0RB

.»:•••••..•!•» •• • •

>e»ea<

TOMUS UNICUS

VElflT 9 FRARCIS 6ALLICIS

EXCUDEBATDR ET VENIT APUD J.-P. MIGNE EDITOREM IN VLV DICTA D^AMBOISE, PROPE PORTAM LUTETI^E PARISIORUM YULGO D'ENFER NOMINAFAM

SEU PBTIT-¥ONTROUGE 185^

ELENCHUS

AUCTOHiM ET OPERUM QUI IN HOO fOMO CLZXZI COIITUimTUH.

Vl^N.: HERVEUS BURtilDOLKNSlS MONACHUS.

CpmmenCarfa in . saiam. eol. 18

— in £pislolas divi Paa.i. 591

HILDEBRANDUS JUNIOR.'

Libellus de conlemDlatioae. 1691

AIMO>BBAS S. PETRI DIVENSIS ET PETRUS MONACHUS.

Aimonis Epistoia ad fralros. 1707

Pelri monaclii Divensis Gesla seplem rbbatum Beccensium. 1709

GUIDO CARILOCI ABBAS. Tractatus de correclionc cantus ord. Cieterc 1719

HERIBERTUS MONACHUS. Epislola de btereticis Petragoricis. 1721

BARTHOLOMiGUS CATALAUNENSIS EPISCOPUS

Epistola ad Sugerium abbatcm. 1721

BERNARDUS CARTHUSI^ PORTARUM PRIOR I. Epistolffi tres. 1723

S. RAINARDUS ABBAS CISTERCIENSIS V.

1725

Iiistituta capiluli generalis oir^iDis Cislerciensis ••••. ::.:•": :HUpp/jtfA9tk?)*riENSIS EPISCOPC

EPISCOPCS ANTISSIODORENSIS.

• F.filstolffi II ad Sugerium ^ Chaiito.... ...

• •• • •

• •

1741 1743

Kx lypis MIG>E, au Pclii-Bloiilroiigc.

ANIIO DOmiil MGL

VEN. HERVEUS

BURGIDOLENSIS MONACHUS

NOTITIA

(R. P. Ber&ardus Ptxius, Dissertatio isagogica in tom. III Tkeiauri Aneedd.^ p. ir).

Herreos, quem Joannes Mabillonius Annalinm Benedictinonim tomo UI, pag. 357, snb flnem ssculi ini« decimi, Casiminis Oudinus in Supplemento Bellarm. De Script. eccles., pag. 594, anno circiter 415C floruisse scribunt, illustre monasterii Dolensis sen Bnrgidolensis in dicecesi Bituricensi decus et omamen* tum fuit. Porro hujus monasterii fata non sine gemitu pauds exponunt Lucas Acherius in obsenrationibus praeviis ad tomum II Spicilegii, et laudatus Mabillonius pag. 558, ubi memorat id anno 1623 destmctum esse, pelente serenissimo principe Gondaeo Henrico Borbonio, qui ejus et monasterii S. Salyatoris loco, duo canonicorum collegia (egregia sdlicet reformatione} instituit, unum intra palatium Gastri-RaduUi, altenim Dolis. Cxterum ad uberiorem Titae, ab Henreo hic loci exactae, historiam quod attinet, eam nobis egregia et ampla Dolensiuro monachorum encyclica de iUius obitu epistola praebet, ex ms. cod. abbatiae CbraevaUensis ab Acherio in supra ciuto Spicilegu tomo, pag. 515, pubUcata, qu» quia ob Acheriani opo- ris in bis regois rariutem paucissimis tisa est, hic totidem verbis reddenda visa est. En igitur eam :

I Cum propheta dicit : Dominus virtutem operum iuorum annuntiabit populo iiio, si ipse non pro sua,

< sed pro auditorum salute proprias enarrat laudes, quomodo nos, quorum toia salus in laudibus ejus

< est, tacere audebimns magnalia ipsius, qu» nostris temporibus ostendere nobis dignatus est? Noverit

< iuque quisquis hxc auditurus est vel lecturus, nos nequaquam vanis vel falsis laudibus veUe moritM

< extoUere, sed ad laudem et gloriam Christi salatemque audientium pro amore veritatis de veritatis € ipsius amatore veraci stylo pauca describere.

< Fuit igitur vir tam viu qnam doctrina venerabUis, Herveus nomine, Dolensis ccenobii monachus,

< degens ibi circiter quinqnaginu annis in praedicanda morum probiute , patriae autem Cenomanensis

< iadigena, mulu apnd nos suae fldei et sapientis, nee non et innocenliaB monimenu reUnquens. Jam t namque juvenis et a puero Scholarum dogmatibus muItipUciter imbutus, cum praedictum Monasterium c ingressus fuisset, totum se studio sancUrum Scripturarum dedit, atque catholicos tractatores, Augusti-

< mim videlicet, Hieronymum, Ambrosium, [Gregorium, ac reUquos frequenUre coepit, jugiterque dic^

< bns ac noctibus eorum lectioni incumbere, mediutioni inservire non destitit, nec quolU)et impedi-

< mento ab inqnisitione veriutis avdli potuit. Cumque singularis ingenii atque inaestimabilis memoriae € esset, ccepit in vasculo cordis sui mulu profutura recondere» et columbae more meliora grana eligere, c sibique memoria retinere scriptoque commendare*

< Fecit ergo primum Expoiitionem mirabilem iuper librum B. Dionyiii De hierarchiii angelorum.

< Deinde expoiuit totum librum liaiw propheim^ et Lamentationei Jeremias^ extremamque partem E»- I ckUUiy ibi incipiens, ubi sanctus Gregorius papa dimiserat, et ad finem usqne perducens.

« Simol etiam Deuteronomium Jfoysi et Eeeieiiaitem Salomomi^ nec non qnoque librum Judieum^ et H"

< Mlum HiilA, lihrumque Tobim^ omnia, quae in UUs minus inteUigentibns solam Utterant sonare viden^ ivr, lo convincibiU ratione ostendens, Ghristi et Ecdesiae contesuri et praedicare roysteria.

Patrol. CLXXXI. l

II HCRVEUS BURGIDOLCNSIS ifONACHUS. 12

< Practerea Apottoli et Pauli Epistoht cum tanta sapiehtiae afflucntia erpotuit^ ut qui eas lcgenint, asse- « rant nunquain se illis comparabiles cognovisse, et vii aut nunquaro tanta cxpositas diligentia posse

< alicubi reperire.

< Ad ultimum cum fama doctrin» ejus circumquaque spargeretur, et jam nullus ei, sicut attestantur, t qui eum veraciter cognoverunt, canonicarum Scripturarum scientia primus baberctur, Librum duodecim

< Prophetarum et librum Genetit ex integro tam |roirabili scnsu exposuit^ ut expositionem supcr illos ncc-

< dum potuerimus invenire, quae sua; aequiparari possit.

< Inter haec quippe fecit plurimas Expotitionet de leetionibut tanctomm Evangeliorumf Canticorum ctiam,

< quse in Ecclesia leguntur.

< Libellum quoque de connexione quarumdam leetionum, ostendens aliter in quibusdam Ecclesiis legi

< quam in sacra historia continentur :'de quibus unum quod subditur exempIuDt, sufficiat. Legitur in Qaa-

< dragesima lectio quaedam de libro Esther, et ita in quibusdam Lectionariis incipit lectio libri Esther :

< oravit Esther ad Dominum dicens : Domine Deus rex omnipotenSf in ditione tua cuncta sunt posita. Quam

< orationem ipse illic ex auctore sacrae historiae probat non fecisse Esther, sed fecisse Mardochaeum, et c ideo non esse legeudum : oravit Etther^ sed legendum esse : oravit Mardochwus. Et mulia similia ibidum c asserit.

< Librum etiam non minimuro fecit de miracuUt S. Marice Dei Genitricit, quae eadcm inviolata Yirgo c temporibus ejus gessit in Dolensi templo, quae ipse mox postquam gesta erant, sicut audiebat ab ipsis, in ^ quibus liebant, et a monacho custode monasterii, sine aliqua dilatipne scribebat.

< Demum, quamvis propinquuro Qnis sui terniinum paulatim vigore deflciente sensisset, tamen sine

< consueto scribendi opere esse non polerat, et rogatus a nonnuUis, ut, qui omnes Scripturas super cun*

< ctos mcrooriter retinebat, de Coena S, Cypriani Ccecilii Carthaginentit epitcopi fere de omuibus libris

< canonicis aggregata, quae, quid intimaret, eatenus apud nos incogniium erat, edoceret, ipse, quid de ea c seaiiret, acquievit rogantibus dicens, dum scriberet, se fortassis cum ista prapsentem vitaro Onire. Et c quia prior ;liber Expositionum suarum de dictis SS. Patrum, Dionysii videlicet Areopagitae, exstiterat» c de eorumdem SS. Patrum dictis iste posterior easet. Sicque contigit. Namque rum eamdem Coenam c Qsque ad illum locum exposuisset, quo dicitur : confundebatur Etitabeth, ttupebat Maria, videbat de facto

< Sara : quo loco videlicet apud uos terminabatur, arbitrarelur aatem de ea non nimiam abesse partcm,

< tam ipse quam domnus abbas Girbertus, qui boc ei tanquam monacho et filio suo mandaverat, eamque,

< quae deerat, partem ab abbate S. Saviui, qui se eam habere dicebat et mittcndam eis promiserat, cxspc-

< ctabant. Multa siquidem in ea vel dempturus fortasse vel addilurus illam, sicut erat, in aboiitione reli-

< quit.

< Et cum tempus Quadragesimae in maxima mentis, et majore corporis, quam nuper fuerat, virtutc, in

< roulta abstinentia multisque quotidianis virgarum verberibus, devotis atque assiduis orationibus» et in

< quotidiana sacrosancti sacramenti corporis et sanguinis Domini reverenda celcbratiQue, cum alacritato c et gaudio sancti Spiritus consummasset^ in die sanctae Coenae Domini nos dulcifluo Yerbi Dei pane in ca- c pitulo rcfecisset, in die sanctae Pascha^ missas hebdomadarius fuit, ct sermonem in capitulo fecit. Sc- c cunda feria missam in conventu cantavit, et postmodum debilitate correptus, quarta fcria inunclus cst, c sed tunc communicari nou potuil, quod ipse postea aliquanlulum convalescens divina providentia acci- c disse asseruit dicens, non Dorainum ad se, sed se ad Dominum venire debere, et sic sequenti, quam c praecedenli die non audierat, ipsiusque diei roissam audivit, et confessus prius sacrosancta mystcria

< corporis et sanguinis Domini in tutelam exiturae in proximum animae devotissime acccpit, sicque per

< totam hebdomadam, cum missam quotidie audisset, quam nulio modo omittere volebat, et domnum

< abbatem, qui tunc forte deerat, antequam recederet, multum vidcre vellet, postqnam vcnit, ab eo visi-

< tatus atque absolutus, inter manus ipsius, cui se accusabat, ccepit acri quidcm scd brevissirao dolore

< fatigari usque ad mortem, Dominica in Octavis Paschae Iransiens ex hac vita, et scandens, ut credimus,

< ad siderea regna.

< Nevero longius protrahatur epislola, de omni tempore vitaeejus breviter dixerimus, in diebus no-

< stris majoris abslinentiae» pudicitiae mundioris, sanioris consiiii , humilitatis altioris, tacilurnitatis ma- c gis assiduae, locutionis plus circumspectae prorsusque a vaniute alienae, purioris vel aniplius Catholicae

< doctrinae, inque universa morum honestate praedarjorem nullum nos cognovisse. Haec sciibimus Tobis,

< quouiam frater erat, ut de tauto fratre gaudeatis, et quod ei promiseratis, devote persolvatis, in regjio c Dei ad quod eum evolasse confidimus, ei consociari sperantes. Yalete, i

Hadenus epistola funebris monachorum Dolensium de vita, moribus et doctrina Henci. Juvat nunc in catalogum operum, ab iisdem, ut vidimus» contextum, nonnulla observare. Porro ex omnibus hic recen« fitis Hervei operibns nullum adbuc prelo subjeclam fait, nisi commcnurius iu Epistolas Pauli, qaem

« NOTITIA/ U

famqiuini y^vtm S. Anselmi Cantuariensis archiepiscopi» sanctissimi pariter ae eruditissimi riri opus tene- raadus et gentrotut domima Renatus Castenus a situ et squalore vindicavit et primus in folio edidit Colonias ei officina Eucharii Cervicomi, anno 1535, cum praefatione Godefridi Hittorpii Coloniensis civis. Eumdem deinde diligeutius et auctius in lucem dedit sub ejusdem S. Anselmi nomine Joannes Picardus, canonicus regularis Sancti Victoris Parisiensis, tomo 11 Operum S. Anselmi, quae Coloniae ex ofBcina Choliu. anno 1612, in folio, emerserunt. Sed eum non Anselmi, sed Hervei Dolensis genuinum esse feium nunc viri eniditi omnes agnoscunt. Vide de hoc plura apud Labbeum tom. I Dissert. ad Script. eccles. ; Bcllar., Casimirum Oudinum in Supplem., pag. 395; Guiilielmum Cave in Hist. litter. ad annum il30, aliosque recentiores bibliothecarios passim. Atque haec ipsa causa es^ quod hi Commentarii in novissima et accu- ratissima Operum S. Auselmi editione, quam eruditissimus Glabriel Gerberon e congregatione S. Mauri Luteti^ Parisiorum anno 1675 procuravit, praetermissa, et ^ne quidem inter spuria Canthariensis archie- piscopi opera recusa fuerint.

Altenim opus Hervei, quod deinceps editis accensebitur, est amplissimus Commentarius in Isaiam^ in libros octo divisus, qui totam primam hujus nostri voluminis partem absumit. Ad eum accurate ac emendate edendum duobus codicibus mss. membraneis in folio bonae notae usi sumus. Primum nobis suppeditavit bibliotheca celeberrimi Austriae monasterii S. Crucis ord. Cisterc, studia nostra strenue ibi- dem curante A. R. et cl. Daniele, viro praestante, cui etiam brevi plura debebunt eruditi. Is codex sex- ceniorum annorum est. Alierum nobis e bibliotheca inclyti monasterii Garstensis prope Stiram, nobilem superioris Austriae urbem, ordinis nostri, misit A. R. P. Petrus Oberhueber, ibidemf> subprior, amicus, et Bostromm studiorum fautor acerrynus. Nec hic aetate multum Sancto Crucensi cedit. £i utroque tcxtum resiituimus, yariautibus lectionibus, etsi perpaucis, in marginem conjectis. Exstat et tertium quoddam mann exaratum hujus operis exemplum in bibliothecse Campililiensis codice membraneo in folio, quingeo- torum annorum, quod sine dubio illud ipsum est quod in catalogo quodam a quadringentis annis Campi* lOii confecto sub nomine Curveii suffer Isaiam laudatur. Postremo ideo Hervei opus ad Joannem abbatem EMenMem in bibliotheca Claromontana Parisiis ms. asservari ex Labbeo fidem facit Caveus, cui addendus Oodinus, qui id etiam in Bibliotheca Longipontis ord. Cisterciensis in episcopatu Suessionensi haberi afllr- mat« Caeterum luculenti et Hervei charactere ac ingenio, quod Dolenses monacbi supra depinxerunt, ple- nissimi hujus commentarii editionem respublica litteraria acceptam referat R. P. Godefrido Depischio, so- dali et contubemali nostro, qui pertinaci sane ac improbo labore id integrum ex laudatis codieibus ex- scripsit et singulari quadam industria et diligentia prelo paravit. Nec is defugeret laborem eliam reliqua Herveana opera eruendi, modo codices quibus ea contineri viri docti scribunt, ad nos mitterentur.

Oudinus in Supplem., pag. 395, testatur vidisse se Hervei PostiUas breves in Deuteronomium ms. apud S. Germanum Parisiensem. Clarissimus S. Edmundus Martene iu Itinere suo Litterario, Gallice edito, part. I, pag. 57, scribit, in Monasterio S. Mariani Antissiodorensis, ord. Praemonstratensis, reperisse se Commentaria Hervei in minores prophetas. Sed ab his locis majori intervallo disjuncti sumus, quam ut inde quidquam exspectemus. Caetera autem Hervei opera, an ei ubi hodieque supersint, hactenus ne fama quidem comperimus.

NOTITIA ALTERA.

(Histoire littiraire de la France par des religieux binidictins, t. XH, p. 344).

Hcrv^ naquit au Mans, et non en Bretagne (1), comme Ta cru Gen^brard (2); ni dans le Limousin, comme Tassure le P. le LongJ(3). Un esprit vif, p6n^trant, et un grand amour pour r^lude furent les pn;- miers traiis qui se d^velopp^rent en lui, et ceux qui le caract^ris^rent durant tout le cours de sa vie. Apres d^heureux essais de ses talents, il entra dans Tabbajfe du Bourg-Dieu, ou Bourg-Dcols, en Berry, vers Fan 1 100. Cette ^poque a pour garunt la lettre circulafre sur sa mort, oii il est dil qu'il finit ses jours dans sa cinquanti^me ann6e de religion, sous Tabb^ Gilbert ; ce qui revient, selon le P. Pagi, h Fan 1149 (n. 4). ou sdon les auteurs du nouveau CaUia Chnstiana (t. n,p. 151), k Tan 1150. Depuis son entree dans le cloltre, Herv^ n'etudia plus que les livres saints, et ce qui pouvaii lui en faciliter rintelligence, c'est-a-dire les interpretes sacres, surtout saint Ambroise, saint Jdrdme, saint Augustin et saiut Gregoire. 11 passait tout

i

I) Fabr. Bi6/., t. IH.

S) Ad. an. 1110.

5) BibL Sacr., t. H, p. 775.

15 HERYCI BURGTDOLENSIS BfONACHI 16

rintenralle de» exercices r^uliers dans cette occnpation, sans (pie rieu fftt capable de Teft distralre : Nee quolibet impedimento aif inquisitione veritatis avelli poluit, Le riche fonds de savoir qu*il acquit par la le mit.en ^tat d'entreprendre des ouvra^es consid^rables sur l'Ecriture, qui lui firent une grande r^puiaiion. Ses travaux litt^ralres ^taient ennoblis par les motifs les plus purs du christiauisme, et la pi^t^ allait de pair chez lui avec l'^rudition. C*est le t^moienage que lui rendent les auteurs de la lettre circulairc d<^jk cit^e. Sa mort arriva le dimanche de TocUve ae P^ques, k la suite d'un redoublement de jeAnes, de veilles et d^autres aust^rit^s dans lesquelles il avait passe le car^me pour se pr^parer a ce moment terrible, dont» il y a lieu de croire, qu*il avait qnelque pressentiment. Le jeudi saint pr^cedent, 11 avait pr^h^ dans le cha- pitre, et, le jour de P&aues, il avaitencore eu la force de celebrer la grand*messe, et de faire une exhor- tation k la communaute.

La lettre circulaire des religieux du Bourg-Dien fait bonneur k Herv^ des ouvrages suivants : une expli- cation du livre de la Hiirarcnie cilette^ atlribue k saint Denys ; des commentaires sur toute la prophetie d*Isaie, sur les Lamentations de J^remie, sur la derniere pariie du proph^te Ez^hiel, c*est-^-dii e, sur tout ce qui n^avait pas ^te expliqu^ par saint Gregoire le Grand ; d'autres commentaires sur le Deut^ro* nome, sur rEccl^siasle, sur les livres des Juges, de Ruth et de Tobie ; une exposition des Epttres de saint Paul, qui fut resard^ comme son cher-d'oeuvre, et lui roi^rita la reputation du premier homme de son si^cle pour rintelligence des livres saints; des commentaires sur les douze petits prophetes, avec plusieurs explications des leyons des saints Evangiles et des cantiques qui se chantent ^ r^lise.

llerv^ fit encore une esp^ce de concorde, ou plut6t une critique des difierences qui se rencontrent dans plusieurs passages de rEcriture, dont les le^ons variaient en diverses ^lises, oii quelquefois on avait altere le texte sacre. Par exerople, il faisait voir qu'au lieu de lire : Oravit Esther ad Dominum, d:cen$ : Domine Deus Rex omnipotem, corome portaient certains Lectionnaires, il fallait lire : Oravit Mardochieut, Ce Livre avait pour titre : De connexione quarumdam lectionum. Mais ,ce litre ue 8erait*il pas lui-ni^roe con oropu , et ne faudrait-il pas plut6t lire, de correctione f

II coroposa de plus un recueil de miracles que Dieu op^rait de son temps dans reglise du Bourg-Dieu par rintercession de la sainte Vierge.

{Enfin, touchaot au terme de sa carri^re, il fut en^ag^, par son abb^ilbert, et par quelques-uns de ses confr^es, k comroenter un ouvrage sur la Cene, attribue k saint Cyprieu. Mais la mort ne lui perroit pas d*achever cette t4che.

Tels sont les ^crits d*Hcrv^, que nous pla^ons dans le ran^ que les auteurs de la lettre drculaire leur ont donn^. II est k pr^ume^ qu'ils ont suivi Tordre cbronologique.

On peut regarder comme perdu le commentaire sur les livres atiribu^ k saint Denys.

Son commentaire sur Isaie a vu le jour par les soins de dom Bernard Pez, qui lui a donn^ place dans le ni* volume de ses Anecdotes (p. 776 et seqq.) ; mais il y manque repttre d^icatoire qui se trouve, suivant dom Liron, dans les manuscrits de Franee (4). II est partag6 en huit livres, orn6s d*une pr^face adress^; a Jean, son abb^. Nous n*exaroinerons point si c*est Jean i*' qui gouveriia depuis 1105 jusqifen 1158, oii iean II, son successeur; cette question, non moins obscure que frivole, ne merite pas qu*on se metteen frais pour rdclaircir. On reroarque dans ce commentaire une grande lecture des Peres dont rauteur a,^pour ainsi dire, exprim^ le suc dans ses explications. II parle de la gr^ce en vrai disciple de saint Augustln, ct de rEglise corame un homroe fort attachd a son unite. Souvent son zele ^late en plaintes contre les pastein s de son terops, qull peini sous des couleurs gui ne rel^vent ni leur savoir ni leur vertu. A roccasion des derniers terops, il dit qu*Elie vicndra pour r^former les abus qu*on voit se multiplier, chaque jour, parmi les Chretiens; que comroe rE^lise a eu les ap6iresdans sa naissance, elle aura, vers sa fin, Elie, Enoch et d*autres excellents docleurs qui ne seroiit point inrerieurs aux hororoes aposloliqncs. llerve regarde coinme nn point de foi que la perseculion de rAiiiechrist ne durera que trois ans et deroi; roais ii ne pense pas que sa mort doive 6tre inini^iateroent suivie du jugement dernier.

Le moine Alberic fait un grand eloge de cet ouvrage (5j ; mais il se trompe sur le nom de Tautenr. Magister Henricus^ dit-il (il devait dire Hervcus) degens in Bituria^ de nigro ordine monachus^ nobile opus in Isaiam et multa alia edidit.

Le comroroentaire d'Herve sur les Epitres de saint Paul fut livrd au piiblic, roais sous le nom de saint Anselme, par Ren^ de Chataigner, k Paris, Tan 1555, en un volume in-rolio, chez Foncet le Preiix. La m6me erreur d*attribution a 6i€ copiee dans les deux nouvelles ^ditions qui en (urenl faites, Fune k Yenise, in^**, Tan 1547; Tautre k Paris, in-folio, Tan 1549, chez les fr^res Marnefs; et eiifin dans plusieurs recueils des OEuvres de saint Anselme, o6 cette "production se trouve, a coromencer par celui que publia Melchior Uittorpius k Cologne, Tan 1555, chez Euchaire Cervicorne. Sixte de Sienne (6) observa le premier que les anciens exeroplaires roanuscrits de ce comroentaire portaient le nom du moine Herve. D'apres cette remar- oue, Francois Ribera, jesuite, coinmen^a k douter, au rapporl de Corneille la Pierre, qifil {ti cmaue de larchev^uedeCantorb^ri.Bellannin (7)enftuitea decidenettement qu*il ne lui appartenait point. Mais, pour n*avoir pas consult^ les anciens manuscrits, il est tombe dans une autre m^prisc eii adjugeant cette pro- duaion a Herve Nedellec, s^neral des Doininicains, mort en 1525. Sun autorit^ a fait illusion sur ce point li d^autres critiques. Entin le P. Labbe ayant d^couvert la source de rerreur, tous lcs savants se sont reunis li lui pour restituer ce commentaire a notre auteur.

Les explications de quelques ^vangiles de rannee ont eu longtemps la m^me destin^ que lc Commentaire iur saint Paul, c'est-4-dire, qu'ellcs ont pass^ pour dtrc de saint Anselme. On les voi' parini les OEuvres T^tables dans toutes les anciennes ^itions, sans excepter celle du P. Theophile Rayiiaud (8), avec ce tiCre : Divi Anulmi in aliquot Evangelia enarrationes.

Les autres 6crits d*Herv^ sont demeures dans Tobscurit^. Plusieurs bibliotheques en conservent des exeoiplaires. Dom Rivet avait vu dans celle de Chlrvaux rexpUcalion de la dernlete vision d'Ez^chiel ,

(4) Sinqularitit historiquet, t. III, p. 40. /

^"^ Chron. ad ao. 1156, p. 528. Bibl. 1. IV, p. 225. Scnpt., p. 289. ,_, Exsiaat etiam in editione Gerberonil quam Patrologiae tomo CLYIH recudimus» sed sub titulo : Romiliee et exhortationet. Yide Censuram Operum S. Anselmi Cantuariensis eidem tomo prsfixanSt col. 26.

iV COMMEMT. IM ISAIAM UBRI OCTO. — Llfi. I. |S

tbeto manascrit in-foi. du xii* si^ avec re titre : Liber quem Herveui compoiuit iuper ultimofn » Eseckielii praphetee. U y avait pareiHemeiif vu ]e commentaire sur le Deui^ronome, qui com- en cette sorte : Addabarim^ id eit Deuteronomium liber iste vocatur. Le mdme ouvrage se ren* contre k Saint-Germain des Pr^s, sous le titre de Courtei postiltee iur le Deutironome.

Les noles d*Herv^ sur le tivre des Juges, sur celui de Rutli, sur les douze petits proph^tes, sur Ie$ Lunentaiions de J^r^mie et sur l^Eccl^iastique, font partie des manuscrits de l^abbaye de Vauluisant an dloctee de Sens. li s>n (ronve aussi des portions dans colle de Pontigni.

A U catliMrale de Tours, un manuscrit de cinq cents ans renferme, ^ la suite des lettres de saint Ciprien, le commentaire d'Herv6 sur le sermon de la Cene attribu6 k ce P^ (9). C*est le demier fruit, mais iion pas le meilleur, de la plume de notre auteur : ce cominentaire se ressent et des defauts du texte, et de l*eut de langueur oh Herv^ le composa. La mort, comme on l*a dit, le surprit dans ce travail, ei ne lui permit pas d*y mettre la derni^re main. Le rotoe ouvrage est encore k Clairvaux, prec^^ des notes de notre auteor sur ies cantiques d*Anne et d*HatMicuc.

A ces productions litt^raires d*Herv^, Id^tiilld^ dans la lettre circulaire dont on a parl^, dom Gerbe- ron (10) ajouie un commentaire sur saint Matthieu, un aotre sur le Cantique des cantiques, et un troisieme sur TApocalypse. Ce savant bomme s*^tait mtoe propos^ de les donner au public avec tous les autres ^rits d*lierv^ sur ies livres saints. Nous i^norons sur quel fondement il attribue ces trois derniers ^ notre auteor. Pour nous, il nous paralt certain qu*ils appartiennent k Auseime de Laon, et nous en avuns donnd la preave dans ie dixidme volume de cette Histoire (ii).

Cnfin, pour ne rien omettre de ce qui concerae les ^rits de notre auteur, nous observerons que la kttre circniaire qui doit bcrvir de r^le pour ies discemer a ^t^ imprim^ trois fois, savoir, dans le deuxieme lome du Spicil^e, dans ie deuxi^me voiume des Anecdotes de D. Pez, et dans ie sixi^me volume des Annales B&6dictines.

(9) c On peut remarquer k cette occasion, dit dom Liron (Sing. Hist.^ t. III, p. SS), ie peu de critique de ce temps-lS ; car c*est un ouvrage pitoyable que ce sermon atiribu6 k saint Cyprieo. II ^tait dejk aii- cien da temps d*Herv^; car j*apprends qu*un certain Maur (copiste) i*a d6di^ autrefois k Lothaire, roi de France, mort l'an 986. »

MO) Ansel^ Opp. praef

Vide Patroiogiaetom. CLXH in Anseimo Lauduuensi.

VEN. BERITEI

BURGIDOL£NSIS MONACHI

COMMENTARIORUM IN ISAIAM

LIBRI OCTO.

(Eniit ex ms. cod. inclyti monasterii S. Crucis ord. Cisterc. in Austria , collato eum cod. inclyti mona-

sterii Garstensis prope Styram ord. S. Bened., R. P. Godefridus Depisch Benenedictinus

Meilicensis; edidit R. P. Beriiardus Peziiis, Thesauri Anecdot. U Ul^

parte t, p. 2. Augustae Vindelicorum et Graecii, surapti-

bus fratrum Veith, anno i72t, fol.)

LIBER PRIMUS.

CAPUT PRIMUM. A Filii Amoi. Regnum quippe, de qno principaliter

Yeis 1. — f Visio isai» filii Amos, quam vidit est locuturus, urbemque denuntiat, dicens : Quam

soper Judam et Jerusalem in diebus Oziae, Joathan, vidit super Judam et Jerusalem, Tempun etiam de-

Achaz, Ezechix, regum Juda. i scribit, adjungens : In diebus Ozice, Joathan^ Achaz^

Subiuteiligitur in primis Hcec etl, ut iu integer Ezechitp^ regumJuda.

sit sensus : Itec est visio Isais filii Amos. Usus Nec movere nos debet quod non ait : visio mea,

vero prophetic» iocutionis est, ut prius personam, sed visio Isaim. Mos enim sacne Scripturx est, ut

regnum vel urbem ac t^mpus describat, et postmo- ipsi qiii scribunt, sic de se in iila quasi de aiiis lo-

dum dicere mysteria propbetis incipiat, quatenus quantur ostendenies quia non ipsi ioquuntur, sed

nd yeritatem soiidins ostendendam, ante histori» Spiritos sanaus. Hinc est enim quod Moysesait!

radicem figat, et post fructus Spiritus per sigiia et • Erat Moyses vir mitissimus super omnes homines,

ailegorias proferat. Isaias igitur primo personam qui morabantur interra {Num. ih,5). i Qui eniA

suam declarat dicens : \iiio liaiw. Qui ut bene uon ait : Eram, sed erat, profecto aperte indicat

personam indicet, etiam genus narrat, eum subjicit : quia is qui per ilium de ilio loquebatur, aiius erat.

Hiiic et Joannes ait

bat Jesus {Joan. xiii, 23). i Scriptores igitur sacri eloquii, quia impulsu sancti Spiritus aguntur, sic de se in illo testinionium tanquam de aliis proferunt. Sanctus ergo Spiritus per Moysen locutus est de Moyse; Sptritus sanctus per Joannem locutus est de Joanne; Spiritus sanctus per Isaiaro tocutus est de Isaia. Bene iUque vir Deo plenus ait : Vi$io Itaiag^ et non yisio mea ; quia per hoc quod repletus Spi- rilu sancto super se trahitur, quasi extra semet- Ipsum fii, et de se quasi de alio senientiam profert, etiam in hoe devitans ne jactanter loqui videatur. Qui visionem hanc vidH tuper Judam et Jerutatem. Quia, licet de duodecim tribubus prophetaverit, spe- cialiter tamen de tribu Juda et urbe regali, in qua templum erat, vaticinatus est.

Sed quanrenduffl nobis est cur exorsus sit, dicens : Visio ItaicBj filii Amot, nec subjungere videatur qaid Tiderit, aut iudicare quse sit ista visio.

Ad quod respondendum» quia tria sunt gener^ vfsionum, id est corporale, spiritale atque intelle- ctuale. Ecce enim iu hoc uno praecepto cum legitur: i Diliges proximum tuum sicut te ipsum (Malik. v, i5), » tria occumint genera visionum : unum per oculos» quibus ipsae litterae videniur, allerum per •piritom hominis, quo proximus et absens cogitatur» tertium per contuitum mentis, quo ipsa dilectio in- tellecta conspicitur. In his tribus generibus illud primum manifestum est hominibus. In hoc enim

HERTEI BDRGIDOLENSIS MONAGHI ^a

c Discipulns ille, quem dilige- A pellemus corporale, quia per corpus percipitur et

corporis sensibus exhibetur. Secundum autem spiri- tale. Quidquid enim corpus non est, sed tamen ali- quid est, jam recte spiritus dicitur. Et utiquo non est corpus, qnamvis corpori similis sit, imago absentis corporis, nec ille ipse obtutus, quo cerni- tur. Tertiura vero intellectuale ab inteUectu dlci- mus. Praestantior est autem visio spiritalis, qua si* militudines corporum spiritu non mente cernuntur, quam corporalis, qua per oculos corporis ipsa cor- pora videntur. Et rursum ambabus praestantior in* tellectualis, quia mente pura videntnr divina non per aliquam spiritaliter vd corporaliter figurataro significationefflt sed puro el acuto intellectu men- tis. Ex his ilaque Iribus visionum generibus secun-

dum et tertium in visione Isaiae invenitur. Est enim inteilectualis visio ejus, et nonnunquam etiam spiri- talis. In spiritu quippe formatis imaginibus vidit c Dominum sedentem super solium exceisum et ele* vatum, > atque < seraphim > stantes in circuitu cjus (ha. VI, i); sed mentis acumine, quae vidcrat, in- teilexit quod prophetarum mentibus est proprium. Nam signa per aliquas rerum corporalium similitu- dines demonstrantur in spiritu ; sed accedit mentia ofiicium, ut etiam intelligantur. Spiritus enim ho- ninis vocatur vis animae quaedam mente inferior, «bi corporalium rerum similitudines imprimuntur, sed vivacilate mentis non intelliguntur. Quod au-

Tidetur coelum et terra, el omnia quae in eia couspi* r ^^ ^^^ imaginaliter sed proprie videtur, et non

cua sunt oculis nostris

Nec illud alterum, quo absentia corpora cogitan- lur, insinuare diificile est. Ipsum enim coelum el lerram, et quae in eis videre.possumus, etiam in eis coustituti cogitamus, ubi nibil videntes oculis cor- poreis, animo tamen corporales imagines intuemur Mti veras, sicut ipsa corpora vidimus» el memoria rctinemus, seu ficlas, sicut cogitatio formare potue- lit. Aliter enim cogital quis Romam, quam yidit, ali)er Jerusalem^ quam non vldit.

Tertium vero illud» quo dilectio intellecta conspi- citur, eas res continet, quae non imagines habent Bui *JmiIes, quae non sunt, quod ipsae. Nam homo quidem vel arbor, aut sol, aut quaecunque alia cor-

per corpus, hoc sola mente cernitur sicut justitia» veritasiei sapienlia et hujusroodi caetera. Itaque vi- sio Isaiae est intellectualis, et aliquoties fortasse spi- vitalis simul et intellectualis. Nam, ea quae in hoc volunine descripta sunt, vitionem suam appellat. Patet igitur causa, cur praemittat, dicens : Visio ItaicSf filii Amos^ et nihil de corporea visione sub* jungat ; quoniam coelestis oraculi sententiae quas ex- plicat, ipsa est visio intelleGtualis quam narrat. Naro propter hujusmodi visiones prophetae voca- bantur videntes , id est intelligentes. Visionem ergo suam narrare inchoans ait :

Vers. %. — c Audite coeli, et auribus percipe, terra, quoniam Dominus locutus est : Filios enutrivi, et

porea sive coelestia sive terrestria et praesentia vi- 0 exaliavi ; ipsi auiem sprevcrunt me. >

dentur in suis formis, et absentia cogitantur imagi- nibus animo impressis, et faciunt duo genera visio- num, unum per cofporis sensus, alterum per spiri- tom, quo iilae imagines continentur. Dileclio autem nunquid aliter videtur praesens in specie, qua est, el aUter absens in aliqua imagine sibi simili ? Non utique. Sed quantum mente cerni potest, ab alio magis, ab alio minus ipsa cemitur. Si autem aliquid imaginis corporalis cogitatur, non ipsa dilectio ccr* nitur. Neque enim imaginaliter, sed proprie videtur, el Don per corpus» sed in mente ab omni vitiorum latte mundata» ejub denique dilectionis gratia re- Dleta. Hcc sunt tria genera visionum. Primum ergo ap-

Omnes, qui praedicationis ofiicium in Synagoga tenuerunt, cali recte vocati sunt, quia nimirum sa- pere superna credebantur. Terra vero plebs Judaeo- rum appellata est. Unde et Moyses cum sacerdotes et populum ad verba suae admonitionis excitaret, dixit:c Audite,coeIi,quaeloquor{Z>eiir. xxxn,i),> etc. Coetos videlicet ordines praepositorum appellans, terram vero subditam plebem : eadem ratione coe- los et terram nunc Isaias affatur. Sed coelos jubel audire, terram vero auribus percipere. Auditus enim in Scripturis sanctis non est iste, qui in aure sonat, sed qui corde percipitur. Unde Dominus : i Qui!habet aures audiendi, atidiat (Matth. xi, 15). > Audit enim, qui verba veriiatis in aiire cordis intel-^

Sl COMMEMT. IN ISkUM UBRI OCTO. — UH, I. SS

ligendo siiicipit; auribus vero percipit, qaisonum A led et DomiDC 8tto prophetat. haiat quippe ta/iu

▼erburom auribus corporeis audiens interiorem sen- sam eorum minime capil. Et quia sacerdotum atque docioruro est intelligere mystica, popuii yero nudam hisloriae superficiem auditu corporis baurire, ideo c«ili jubentur audire et auribus terra percipere. Et lioc in omnibus Scripturis notandam quoties haec duo verba junguntur. Audire ergo coeli monentur ci atiribus tenspercipere, quia Deus conquestus sit, dicens : Filios enutrivi, et exaltavi, ip$i autem $pj^ verunt me. Et quos nunc appellat filios nisi Judaeos de quibus ait Moyses : c Vidit Dominus, et ad ira- cundiam concilatus est, quia provocaveruut eum filii sui et filiae (Deut. xxxii, 19), » quos enutrivit manna pascens in deserto quadraginla annis, et

Domjini Chrislus est, de quo idem Dominus promi- serat: c Juxta est salus mea, ut veniai (l$a, lvi, i). » Pater autem Isaiae vocatus est Amos. Amos vcro rohu$tu% vel potem dicitur. Et quis robustus et po- tcns nisi Pater Doroini nostri Jesu Christi ? Rursus Amos interpretatur populum avellens. £t Deus Pater populum Judaeorum avulsit de terra sua proptcr ne- cem Salvatoris, captivumque per omnes gcntes dis- persit. haias itaque filius Amos Unigenitumsummi Patris designat. Sed Isaias vi$ionem vidit $uper Ju- dam et Jeru$alem. Et super nos Christus visionem vidit, id cst nostram salutem praevidit, et gratiae suae illustratione respexit, cum pro discipulis orans subjungeret : c Non pro his autem rogo tantum.

exaltavit eos in terra, quam patribus eorum promi- ^ sed et pro eis qui credituri sunt per verbum co

serat, sicut et Paulus ait : c Deus plebis Israel elegit patres nostros, et plebem exaltavit ? (Act. xiii, 17) i tpst antem $preverunt eum, quia legem ejus projecerunt atque daemonibus immoiaverunt ct novissime fiiium ejus unicum dehonestaverunt. Unde et subditur :

Vers. 5. — c Cognovit bos possessorcm suum, et asinus praesepe domini sui; Israel autem me ■00 cognovity populus meus non intellexit. i

Quis enim bo$ nisi Judaicus populus exstitit, cu- ^s cenricem jugum legis' attrivit ? Et quis a$inu$ ■isi gentilitas fuit, quam quilibet seductor, qui re- perit,quasi bruturo animal et nulla ratione renitens, quo voluit, crrore substravit? Bo$ po$$e$$orcm, et

rum io me (Joan, xvii, 20). i Judas namquc con/S- f^nt vel confe$$io interpretatur. Et Dominus super Judam visionem videl>at, cum diccret : c Omnis quicuoque confessus fuerit me coram bomiiiibus, et Filius homiiiis confilebitur eum coram angeiis Dei (Luc. XII, 8). I Jerusalem vero dicitur vi$io paei$. Et Dominus visionem super Jerusalem intucbatur, quando diccbat : Quia c multi ab Oriente et Occi- dente venient» et recumbent cum Abraham et Isaac et Jacob in regno coelorum (Matth. viii, ii). i Et : c Beati mundo corde, quoniam ipsi Deum vide- bunt (Matth. v, 8). i Ibi namque eril perfecta, ac perpetua pacis visio, cum ipsum pacis fontem sine

asinu$ prm$epe domini coanovit; quia et Hebraicus r ^^^ viderimus.

populus Deum, quem colebat, sed ignorabal, repe- rit; et gentilitas legis pabulum, quod non habebat» accepit. Prag$epe enim hoc loco sacra Scriptura non inconvenienter intelligitur, In qua verbi pabulo aiii- malia sancta satiantur, de quibns per Psaimistam dicitur : c Animalia tua habitabunt in ea (P$al.

LXVII, 11). I

Hinc etiam natus Dominus a pastoribus in prae- sepi repertus est (Luc, ii, 16) ; quia ejus incarnatio In ea, qua nos reficiunt prophelae, Scriptura reco- gnoscitur. Bos itaque idem Uebraeorum* popiilus jiigo legis edomitus cognovit possessorum suum, id est Chrisium in came praesentem, et asinus« id cst gcntilis populus, qui voliiptatibus deditus erat, el (i2) gravius brutus agnovit praesepe Doinini sui, id est Scripturam Dci, in qua pabulum vitae perci- perel. hrael autem, id est pars illa Judaici populi, quae iu infidelitate maluit persistere, non cognovit ctomdem possessorem suum. c Si enim cognovissent, nunquam Dominiim glorias crucifixisscnt (/ Cor, II, 8). I Et qui peculiaris papulu$ Dci crat, non in • teiUxit majestatem in carne latentem. Debuissct cnim prae omnibus eum intelligere, quia caeteris eom agnoscentibus iste solus amisso cordis lumine Don inlellexit occullum Dei adventum. ' Nec praetercundum, quia ejusdem Salvatoris ad- \entum roagnus Isaias iion solum voce el pcrsona,

Vidit autem hanc visionem in diebu$ Ozice, Joa- than, Achaz^ Ezechite^ regum Juda, Nam bi quatuor reges quatuorevangelistas non incongrue designant, de quibus Joannes ait : c Animal primum simile leo- ni, et secundum animal similevitulo, et tertium ani- mal habens faciem quasi hominis, et quartum ani- mai simile aquilae volanti (Apoe, iv, 7). i Ozias enim qui robu$tu$ Domini dicitur, intelligi mystice potcst aiiimal simile leoni. Joatlian vero, qui con- $ummatu$ interpretatur, animal simile vitulo ; quia vitulus consummari solebat in Dei sacrificio. Acbaz autem,'qui in lingua nostra continentem sonat, ani- mal habens faciem quasi horoinis; qiiia horoinis est, ut sit continens et caslus. Ezechias vero, qui D dicitur apprehenden$ Dominum, animal similc aqui- lae volanli ; quia quartus evangclista quasi appre- hendit Dominum, dum iiicomprehensibilis divinita- tis ejus arcana profundius rimatur, sicut ct aquila sublimius caeteris oronibus avibus volare consuevit, et in reverberatis obtutibus radios solis respiccre. Quae scilicet aniroalia, id est sancti evangelislae non immerito reges Juda vocantur , quia per eos usque iu finem mundi sancla Ecclesia regitur*

In quorum dicbus Isaias, id est Salvalor noster, visionem super Judam et Jerusalem, ul diclum est, videt ; quia in terris corporalitcr conversans oculos roiscricordiae sux super omncs qui erant credituri.

(12) Ita disertc &mbe codices.

S5 HERVEI BURGIDOLENSIS MONACHI U

levaTit. Cujus visio panditar In boc prophetx ilbro, A Cbristlano censentar, sed pnelatos Ecdesla magis

qnia quidquid Ipse fidelibus NotI Testamenti facere disposuit, Iste liber saiis praedixit. Omnia enim evangelicae gratiae mysteria in hoc Yolumine pr»- niintlaia (13) leguntur. Isaias autem slcut persona et Bomine suo typum Salvatoris gessit» Ita praedica- tione sua eum praefiguravit. Unde mox Idem Salva- torper eum aperirevisionem suam incipiens subdil: € Audite, cceliy quae ioquar, et auribus percipe terra, qaoniam Dominus locutus est. Filios enutrivi et exaltavi, ipsi autem spreverunt me. i

Visionem quippe uarrat, dum ea, quae apud Pa- trem vidit vel audivit, loquitur. Et quia de coelesii- biis ad ima pro nobis descendit, descensionem hanc in primordio suae locutionis ostendii. Qui enim ab

dehonestarequaemnt, quam eis obedire'» Ipsl sunt ingrati filii, de quibus conquestus est Dominus, quod ab eis spretus sit. De quibus et hoc, quod subdicur, apte potest Intelligi.

Cognovit boi pot$e»iorem tiium, et a»inu$ prmtepe domini sui ; Urael autem non eognotit me^ populm meu» non inteltexit ; quia quem Hebraicus et genti- lis populus Deum cito cognovit, et ad ejus gratiam a pristino ritu facile convolavit, hunc populus iste falsorum Christianoraro, qui cum lacte caniis ab uberibus sanctae Ecclesiae nutritus est et ex paren- tibus Christianis ortus, cognoscere non vaiult. Nani I qui dicit se nosse Deum, et mandata ejus non cu- stodit, mendax est (/ Joan. ii, i). > Et : c Qui nou

initio docet in excelsis angelos, ipse nunc In ter- ^ diiigit, non novit Deum : quia Deus charius est

(IJoan, IV, 8). > Uaec Igitur bominum multituJo, quae fidem sine charitate et bouisoperibus habet, uequaquam Deum videt (15), sed tamen vocatur Israel, id est viden» Deum; quia quem dilectione et bonis operibus nescit, hunc fide in aliquo cernit. Ubl et apte seu prophetica seu Dominica voce sub- jungitur :

Yers. 4. — f Yae genti peccatrici, populo gravi iniquitate, semini nequam, filiis sceleratis. >

Vas perpeluum dolorem et gemitum (16) designat et amaritudinem aetemi supplicil. Quamvis autem inter peccatum el iniquitatem nlhil distare perhi- beal dicens : c Omnis qul facit peccatum , et ini-

ram hominea docere venit : et ideo pulchre coepit : f Audite , coeli » et auribus percipe terra. > Quid enim coelorum nomine » nisi ii qui in coeleslibus iunt conditi, spiritus angelici desiguantur? Et quid appeliatione terrae nisi humana natura exprimitur, quae de terra esl? Unde el in oratione nostra dicere voce ejusdem Salvatoris instruimur : c Fial volun- tas tua sicut in coelo et In terra (Matth. vi, 10) ; > ut nimirum voluntas Dei slcul a superiore natura agitur, Ita in hominibus, et ab humana infirmitate •ervetiir.

Possunt etiam mentes electorum nomlnnm per coelos exprimi a cunctis terrenls contagiis intimo

amore suspensae, quae quamvis corpore degant in ^ quitatem facil» el iniquius peccatum est (/ Joan,

lnOmi^ tamen jam corde Inhaerent supremis , vera- citer dicentes : c Quoniam conversatio nostra in coelia est {Philip. iii, 20). Per terram vero peccato- res deslgnari possunt, quia peccanii homini dictum cst : Terrae»y et in terramibi» {Gen. iii, i9).>YeI certe non peccatores et reprobi, sed ii qui terrents actibus ocGupati^ eleemosynarum et lacrymarum c»pe ad aeternam vitam perveniunt. Itaque vei ange- lica (li) et humana natura , vel justi et peccatores, vel coniemplativi et aetivi per coelum et terram eiprimautur. £t hi omnes audire querimoniam ju- bentur, quam super Ingratis fiUis Deus facit, ut omnis rationaiis ereatura testis existat pravitatis eorum. Ait enim : Ft7tos enti Iriti et esaliavi , ip»i

III, 4), > ipso tamen usu ioquendl plus iniquitas quam peccatum sonat , et omnis homo se libere fa- tetur peccatorem ; iniquum autem dicere nonnun- quam erubescit. Nequitia vero dicitur ab eo quod est nequicquam, quia per eam .quisque tendit ad non esse. Scelus autem et pondus peccati trausit , quia sceleratos vocare solemus homicidas et hujusi^ modi criminosos. El quolibet quidem peccato Deum quisque ofiendit, cui peccatum omne dispiicet;.iui- quitate autem, ut magni ponderis arcina gravatur. Nequitia vero deficit, atque a vero Dei esse longe fit, atque ab aeierno amore tepescens» In appetitu temporaliom exardescit; scelere autem exercet cro» deliutem. Talibus ergo culpis implicato Judaeorum

mutem epreverunt mt. Et quos appellat filios , nisi D vel Christianorum populo dcbitum va perpetui cru-

qii.os per aquain et Spiritum Ecclesia gignit? Quos ipse enutrlt in fide atque doctrina coeiesti, et exaltat, Mt, I qu» sorsum sunt > quaerant, c non quae super terram {Colo»». ui, 1). > — c ConresusciUvit enim, et consedere f Kit nos in coelestibus in Chrbto Jesu (Ephe». II, 6)« > Sed nos post tanta beneficia, proh dolorl spernimus euro, quia praedieatorum ejus verba contemnimus, quibus ait unigenitus ejus : « Qui vos audit, me audit ; et qui vos spemit, me spernit; qai autem me spernit, spemiieum qui me roisit {Luc. x» 16). > Ergo carnales Isti, <^ul nomine

fl3> Cod. Cruc, proitiin/tala. U) Cod. Cmc, itaque angeliea elhuman.

ciatus et amaritudinis aeteraae promittitur. Unde el subditur :

c Dereliquerunt Dominuin, blasphemaverunt san- ctum Israel, abalienati sunt retrorsnm. > Dereliqtii^ runt Dominum Judaei, sicut per Jeremiam dlctaui esteis : c Omnes dereliquisiis me, dicit Domioiis {Jerem. ii, 19). > Sanctus Israel Christus est, cui canebatur a turbis : c Hosanna! benedictus* qui venilin nomlne Domini, rex Israd! (Joaii.xii, 13).» Ipse enim Sanctus sanciorum naturaliter est, c quem Pater sanctificavit et misit in mundum

(15) Codic. Garst., n^oiu^fiiam Domtimm cofneriL

(16) Codic. Gi^Tsi.yVelgemitum.

ss

COMMENT. IM ISAIAM LIBRI OCTO. — Llfi. I. ^

5G). » Qaem Judsi bioMphemaverunt di- A omnia aciiouam membra infirmanlur eodem spiri^

ccntes: c Daemonium habet, et iiisanit {ibid.). » Nam Masphemia est, per quam de ipso Deo falsa dicantor. Qoi et abatienati sunt a Deo retnnum^ sicut ei undem poenitentes dicunt : c Facti surou» sicat in principiOy cum non dominareris nostri, neque invocaretur (17) nomen toum super uos

(/m. LXIII, 19). I

Sed et multi, qui Christiana professione censen- tnr, derelinquunt Dominum, qui reiictis coelestibus lerrena qiuerunt. Deserto enim Creatoris amore creaturam diligunt, desertis supernis gaudiis in infirmis rehus gaudent, et omissis ccelestibus, ter- renum est omne quod siliunt. De iis ergo vere dici

tuali morbo. Nam sequitur :

Yers. 6. — c A pl^nta pedis usque ad Terticem Don est in eo sanitas. i

Et quid per plantam nisi extrema quaeque, et minima actio designatur? Quid vero per vertieem, nisi fidei sublimitas exprimitur? Undeet per Jere- miam tali animae dicitur : c Filii quoque Mempheos et Thaneos [a/., Taphnes] constupraverunt te us- que ad verticcm (Jerem, ii, 16). > Usque ad verti- cem quippe constuprari est post malae operationis usum jam in ipsa etiam fidei sublimitate corrumpi. Cum enim nequissimi spiritus uniuscujusque ani- mam in pravis operibus involvunt, sed integritateni

paterit, quia dereliquerunt Dominum. Qui et blas- p fidei vitiare non possunt, quasi adhuc inferiora

phematerunt Sanctum Israel; quia de Deo multa loqunntur inepla, ct frequenter judicia cjus audent reprehendere, et multa dicunt non l)ene ordinata ab eo non recte.fieri. Atque retrorsum abalienantur; quoniam ad pristinas iniquitates suas revertuntur, et a Deo sunt alieni (18), quibus esset c melius non cognoscere viam justitiae, quam post agnitionem retrorsum converti ab eo quod illis traditum est, sancto roandato (// Petr, ii, 21), i quos increpat, cnm subjungit :

YcRS. 5. — < Super quo percutiam tos uitra ad«

dentes pnevaricationem ? > 9

Smper quo^ id est de quo peccato, jam ultra pereu-

membra poliuunt, sed ad verticcm non pertingunt. Quisquis autem in fide corrumpitur, jam usque ad verticem constupratur. Malignus enim spiritus quasi ab inferioribus membris usque ad summum pertiii- git, quando activam vium poliuens, castam celsitu- dinem fidei difiidentiae morbo corrumpit. Apte igitur de unoquoque talium dicitur, qnoniam a planta pe- dis usque ad verticem non est in eo sanitas. Quia peccati languor omnia occupavit ab extrema ejus actione usque ad summam fidei celsitudinem. His enim, qui moribus insequunturj quod credulitate venerantur, divino judicio saepe contingit, ut per hoc, quod nequiter vivunt, et illud perdant, quod saiubriter credunt. Incessanter namque se pravis

Umm MM, inquit, id est de qua culpa vos emendare q actionibus inquinant,el super hoc vindictam judicii

verberibus tentabo, qni non de verbere proficitis, led cnlpas amplius multiplicatis» et pnevaricationes pncvaiicationibus additis? Praevaricationes quippe addit quisquis, dum de culpa sua corripitur, mur-> morat, vel qui mala, quae pro correctione sustinet« Bon deserit vd vitia, pro quibus correptus est, sed magis impatientiae se fadbus inflammat. Unde et iequitur :

c Omne caput languidum, et omne cor moerens. i Capui namque interioris hominis mens est, Diflert autem mens a corde; quia quaedam superior vis animae vocatur mens, ubi ratio consistit, et veritas cemitur. Cor autcm quodammodo carnale est; quia ibi proprie humana voluntas et affiectio locum ha

retribui posse diffidunt. Et sa;pe, dum bene vivere inteliigunt, eliam nuUo persequente usque ad per- fidiam dihibnnlur. Nam qui imminere districtum judicium non credunt, qui inulte se peccare suspi cantur, quo pacto vd esse vel dici fideies possunt? Fidem quippe perdidisse est, incorrectis malis ope* ribus digna supplicia reddi posse non credere. Sed et Judaeorum populus, dum digna fidei opera facere contemneret, fldem perdidit, quia caecatus malilia sua Redemptorem, quem venturum crediderat, ve- nisse non credidit. Itaque vel de Judaeorum vel de pseudo-Christianorum populo, sive de unoquoque eorum convenienter accipitur dictum : A planta pe^ dis usque ad verticem non est in eo sanitas. Nam

bet. Cajmt ergo praevaricatorum languidum est ; D gerpens antiquus lethale virus suum per omnes ar«

quia mens eorum, qui illicita voluntarie commit- tuni, infirmatur languore peccati. Et ubi caput lan- guidam est, efflcitur cor mmrens; quia, si mens sanitatem amiserit et ab intentione coelcitium desi- derium per desidiam et acediam languere coeperit» confestim cor ex his, quae pro sua correptione pati- tur, fit moerens ac triste, et contra flag«Ila murmn- rans. Neque enim cor in adversis moerere potest» Bisi mens languida fuerit, sed magis cum Paulo ^rlabitur in tribulationibus. Sed honim, de quibus sermo est, infirmato capite universos artus ianguor iDvasit ; quia mente eorum morbo peccati dcbilitata

tus actionum ejus diffundit, a minimis ejus inchoans, et usque ad summa paulatim perveniens. Sed tantus languor ex eo irremediabiliter convalescit, quod d non est adhibita medicina. Sequitur enim :

c Vulnus et iivor et plaga tumens non est circum- ligata, nec curau medicaroine, neque fou oleo. i Aut hiant, inquit, vulneribus corpora, aut livent verberibus, aut tumenl plagis. Quid autem nomine Tulneris intdligi debet nisi plaga luxuriae, de qua scriptum est : c Convulneravit lumbos meos? {M XYi, 14.)> — «Multos enim vulneratos dejecit, et for- tissimi quique dejecti sunt ab ea, i sicut SalOMOft

(17) Codic. Garst., n$ invoe.

(18) Codic.X^arst., fiunt alicni.

^Y HERVEI BURGiDOLE^SlS MOMCHI

aU {Pn9. vu, 26.) Qoid vero livoris appellatione A Vbrs. 7. — c Terra vestra

iS

designatur nisi invidia, quae mentem facit lividam, 4um de alienis l)onis torquetur intrinsecus? Et quae est plaga tumens nisi aegriludo superbi», quae men- lem sauciam reddit et turgidam? referamus singula slngulis, ut dicamus, quia vulnut non e$t circumli- gatum, neque livor curatus medicamine, nec plaga tumens fota oleo.

Vulnus autem circumligatur, cum luxuria, quae et conscientiam, et carnem vulnerat, per continen- tiam coarctatur, sicut praecepit Dominus : c Sint lumbi vestri praecincti (Luc. xii, 55). > Quo contra iste prophcta ei qui castitatem amisit, improperat : i Non est cingulum ultra tibi (Isa. xxiii, 10). > Li- vor vero tabescentis invidiae curatur medicamento benevolentiae, cum Paulus dicit : c Omnis amari- lado, et ira, et indlgnatio, et damor, et blasphemia tollalur a vobis cum omni malitia; estoteautem in TJcem benigni, misericordes (Eph. iv, 5i, 52). > At- que tumens plaga superbiae fovetur oleo, ut sanita- tem recipiat, id est suavi blandimento sacrae admo- nitionis, cum Dominus demulcet dicens : c Discite a me, quia mitis sum et humilis corde, et invenietis requiem aniroabus vestris (Matth. i, 29). > Sed Ju- daeorum vel multitudinis hujus camalium Christia- norum tulnut el /tvor, et plaga tumens non etl cir", cumligata , nec curatd medicamine , neque fota oleo^ quia nullus in Synagoga, et rarissimus valde jam in Ecclesia praepositus invenitur, qui salutem ani-

deserta , civitaict vestrae succensae igni. >

Et quid per terram nisi caro dcsignatur, quae de terra facla est ? Unde et iii psaimo canitur, quia € Veriias de lerra orta esl (Psal. lxxxiv, 12), > id esl Chrislus de virgiue nalus est. Terra vcro corpo- ris nostri sacrarum disciplinarum exercitio debet excoli, ut fruclum bonorum operum proferat, om- niaque ejus membra divinis actibus inancipari de- bent, et conditoris imperio deservire. Quod si haec nobis defucrint, tunc et nobis dici poturit : Terra vestra deserta. Eorum quippe terra est descrta, quo- rum disciplinis et actionibus sacris caro non est occupata.

Quid autem per hujus terrae civitates nisi sensus corporis exprimuntur, id esl visus, auditus, gustus, odoratus et tactus?Undeet fideli servo Dominus ait : c Tu esto supra quinque civitates (Luc. xix, 19). > Civitatcs ergo succenduntur igni, quandoflamma vi- tiorum exurit quinque sensus corporis, quando mu- lierum formas oculi libentcr contemplantur et aurcs libidinosa verba delectabiliter audiunt, os gustus illicitos avide sumit, nares odoribus pascuntur illi- citis, manus ea tangere delectantur, quae ad pecca- tum pertinent. Quomm enim sensus ita sunt concu- piscentiarum ardore inflammati, horum profecto ci- vitates sucoensae sunt igni. Quibus adhuc deteriora monstrantur accidere, cum subjungitur :

c Regionem vestram coram vobis alieni devoranC,

narum gregis sibi commissi quaerat, et vulneribus q et desolabitur sicut in vastitate hostiii. > Quid enim

mentium adhiberc spiritalia medicamina studeat. Sacerdotes enim ut spiritalcs roedici deberent sub- jectis suis undique prohibendo et constringendo cir- cumligare vuhius fornicationis ac medicamine Scri* pturarum curare livorem invidiae, et eos, qui inflati sensu carnis suae tumentem superbiae, vel inanis gloriae plagam sub pectore poriant, fovere oleo, id est duici et graiiosa monitione, quae demulcet men- tem et ungit, non quia superbns, cum opportunum fuerit, dura increpatioue feriendus non sit, sed quia elatus ille, qui aliter tangi non potest, blanditiis sa- crae adroonitionis quasi quibusdam pran^ntationi- bus sit mitigandus, ut humilitatis mansuetudine sa- uetur.

rcgionis nomine nisi latitudo conversationis eorum exprimitur, decujusmodi regionibus dictum est apo» stolis : € Levate oculos vestros , et videte regiones, quoniam albai suiit jam admessem,et qui metit, mer- cedem accipit, ct congregat fructum iavitam aeter- oam?(Joan, iv,55, 56)>AlieniverosuntmaIigni spiri- tusabelectorum ^orte in perpetuum alieuati. Horum ergo regionein coram eis alieni devorant ; quia ma- ligni spiritus conversationem eorum jam ex integro diripiunt, non jam latenter insidiando nescientibus. Vim quippe nonnullis scientibus faciunt, quia saepe sic bona opera tollunt, ut haec se amittere ipse, qui vim patitur, dolens cernat. Nam gemit plerumque aiiimus, et tamen delectationibus carnis superalus.

Quod si verba singula, quemadmodum ostensum D bona quae fecerat, amans perdit ; ea, quae sustinet

est, reddita singulis non fuerint, et aliquis fortasse quid aliud nomine vulneris et livoris ac plagae tu- mentis intellexerit, quodlibet peccati vulnus primo circumligatum est inhibendo atque coercendo; dein- de curandum acri medicamento poenitentiae, et, cum se in poeniteutia peccator afilixerit, fovendus est, ne desperet, oleo piae consolationis. Unde et Samarita- nu8, id est Dominus Jesus saucium curaturus, id est genus humanum, c alligavit vulnera ejus infun- dens oieum et vinum (Luc. x, 55). > Ailigavil enim vuluera prohibendo pcccau ; infudit vinum morda- .eitatis terrendo dc pcena futurae damnationis peccan- tium. Adhuc autcm pravorum mala describuntur, cuA subditur :

damna, considerat et tamen violentise dxmonum bona sua diripientium resistere non valet. Aliis vero, uon necesse est, ut vim inferant, quia para- tos ad obsequium voluntatis suae scmper cos inve- oiunt. Itaque regionem istorum coram eis alieni devorant, quia immundi spiritus omnia bona con- versationis eoram videntibus ipsis comedunt.

Et desolabitur ipsa regio conversatiouis eorum sicut in vastitate hostili ; quia super eam hostis an- tiquus cum omni exercitu vitiorum irmit, ut quid- quid in ea superest viride aut fertile, quidquid pul- chrum aut utile^ quidquid justum et bonum, barba- rica cmdelitate destruat et dissipet. Sequitur :

Vers. 8. — c Et dprelinquetur fllia Sion ut um-

COM)IENT. IN ISAIAM LIBR1 OCTO. — LIB. I.

30

bneulom in Yinea, ct sicut tugurium in cucumera- jn lummodo pervcrsi remaneant sicut in Sodomis, «ed

ilo, et sicut civius quae vastatur. »

Quia Sion tpeculatio dicitur, /S/ta Sion est aniroa, (|uae solebat in alto residere velot in specula » et adreotus tentationum soilicita circomspectione pra&- videns refellere. Sic enim vigilabat, ac sibi praevi- debat, dum Christum habitatorem haberet, qui eas meotes, qoas inhabitat, vigilare facit, et ad suimet costodiam soUicitas esse. Nunc vero relinquenda dicitor nt umbraculum in vinea^ et sicut lugurium in cucumerario. In umbraculo quippe vinex custos manet, qui eam diu noctuque custodiat, et eo rece- dente orobracolom remanet vacuum. Similiter et bxc filia Sion custodem in se Deum habuit habila- torem, dom actiones ejus, quae per vineam intcUigi possunt, bonis fiuctibus abondarent. Sed quia nunc B regionem conversationis ejus alieni devorant, et froctom jostitiae jam in actionibus suis habere de^ sistit, reiinquitor a Deo, sicut umbraculum vine» deseritur a custode. c Spiritus sanctus enim disci- plinae effugiet fictum, et auferet se a cogitationibus, qoae sont sine intellectu, et corripietur a superve- niente ioiquiute {Sap. i, 5). » Et relinquetur iicut tmgurium in cucumerario ; quia quemadmodum custos deserit mane tugurium, ubi cucumeres ex hortulo defeoerint ; iu Deos isUm relinquet, qoia jaro in ejos viu et moribns dokedines spiritualium fru- ctoom vdot cocomeres deficiunt.

Relinqoetor etiam ut civitas^ qua va$tatur. Qoia sicot ex orbe, qoam hostes capiunt, habitato^es cjo9, qoi possont evadere, fugiunt, et eam iniin'^3 sine contradictione delendam relinquunt; iU Pater et Filius, et Spiritus sanctos exeunt de bnb m^imi, quam hostis antiqous ingreditur, et ips&m dagnio^ o*bus praedandam atque delendam relinquunt. Talfa' sostinet onaquaeque anima , qoae per socordiam tuara a malignis spiritibus invaditur, et a Christo deseritor. Ubi et vox eorum, qui talia passi sunt, protinos sulxlitnr dicens :

Ybbs. 9. — c Nisi Dominus exercituum reliquisset nobis semen, quasi Sodoma fuissemus, et quasi Go- morrba similes esseraus (19). »

Omnes enim Sodomltae et Gomorrbaei c pecca- tores et pessimi erant nimis (Gen. xiii, 13), » unde

omni tempore justi relinquuntur, qui caeteris exem* pla bonitatis ostendant.

Deum vero Dominum exercituum appellat; quia ipse judicium omne per angelos exercet in homines, et ejus imperio non solum bonorum angelorum exercitus, qui intueanlur electos, ac subliment, famulantur, sed etiam malorum, qui iinpoenitentes, ac reprobos decipiaiit et aggravent. Haec autem de nequitiis eorum, qui coelestia quaerere desistentes a bonis operibus deficiunt, et propter vitam praesen- tem sola, quae mundi sunt, secUntes innumeris peccatis implicantur, propheta disseruit. Multa enim in prioribus voluminis hujus partibus de illis, qui posteriora respiciunt, ct retro converiuntur, dicit.

Historialiter autem ab eo quod dictum est: Terra veitra deserta^ usque ad illud quod dicit: Sicut civitas qum vastatur, praenuntiatum est excidium patriae Judaeorum^ quod Romani perpetraverunt, quando facta est per Vespasianum 'terra eorom desertay urbesque sucuMce^ et regio tota coram eis ab exercitu uUenigenarum devorata, quando obsi- dente et capiente filio. ejus Tito Jerusalem, relicU est sicut tugurium in cucumerario, et sicut urbs^ qum vastatur. Et nisi Dominus exerciiuum reliquissei eis umen^ quasi Sodoma vel Gomorrha fuissent; quia nisi Christus apostolos, et qui per verbum eorum crediderunt, ibi reliquisiet a Passione ejus, illic solummodo reprobi sicut in Sodomis renian- ^ sissent. Sed quia perversiUs eorum adeo crcvit« ut ' de finibv» suis omnes credentes expellcrent, sub- jcncfieiis j>rop!ieU sic ^of ali^quitur :

Yers. i6.*^\ Au^iio Vrbum Domini, principes SoSotnorum^ percipite aurlbus legem Dei uostri po- pufus fromolprlueV f ^

Merito enfm *44&rdOt^vatqjie pharisaei et scribae principes' Sodomorum vocati stikit, atque Synagoga populus Gomorrka. Quia sicut Sodomitae c vallave- runt domum sancti Lot a puero usque ao senem omnis populus simul {Gen^ xix, i), > et ut ipsi deie* reiitur de terra, Lot justus cum uxore et fiiiabus de medio eorum eductus est ; sic et omnes isti primi- tivaro Ecclesiam unanimi conspiratione invaserunt, et ut ipsi qui perirent, soli remanerent, Christum a

et perire pariter meruerunt. Si igitur essent in hae ^ ge cum suis 'omnibus roigrare fecerunt. Et quia se

camaliuro roullitudine soli peccatores reprobi, quos gehennae devoraturom est incendium, tunc plebs isU foret ^iuist Sodoma^ et Gomorrha, Sed ne Sodo- mae et Goroorrhae ex toto siroilis flat, relinquitur ei semen; quia ex roultitudine maioruro nascuntor aliquibooi, qoi ad praebendum sanctitatis exempluro reserventor. Ne ergo tota simul religio in hac p(el)e sicut apod SodomiUs pereat, et soia regnet ini<* qoitas, relinqoitor semen, quod salvetur ; quia licet multitodo reproborum semper in hoc saeculo nimis abundet, et maxime circa mundi finem (20), nequa*' qoaun tamen electi omnes ita subtrahontur, ut so*

(19) Ckkt. G., semen^ quasi Sodoma et Gomorrka

ista quasi zelo legis facere caeci putabant, recte ad audiendam legem invitaiitur. De Christo enim dixe- rat legislator : c Quoniam prophetam » vobis c suscitabit Doroinus Deus vester de fratribus » vestris, c Unquam meipsum, audietis juxta omnia, quaecunque locutus fuerit vobis {Deut. xviii, 15). » Et iste, quem legislator in omnibus audiendum praeceperat ait : c Lex et prophetae usque ad Joan- nem : ex eo regnum Dei evangelizatur {Luc. xvi, i6). > Bene igitur audire verbum Domini, et legem auribus percipere jubentur, ac de lege quasi trans gressores arguuntur , qui legem adhuc caroaiiter

(20) Cod. G., mundi terminum.

51 HERVEI BCRGIDOLENSIS MONACHI 99

obscrvare volebanl , quam ille tepminatain esse a bonis suis plenus esK, eiteriori datione non pasci-

docet, quem Muyses audiendum esse dooel, juita offlflia, quxcunque loculus fuerit. Unde moi uni- irersa, quae secundum iegem offerri ceiebrari sole- l>ant Dominus respuens subdit :

Vers. 11. — c Quo mihi multitudinem Ticti- marum vestrarum, dicit Domiuus? Plenus sum, » etc.

Quo defertis, inquit, mihi multiludinem cama- lium victimarum vestrarum? Non indigeo Tcstris muneribus, quia pUnus sum bonis omnibus. Reli- qua veroy quae nunc de reprobatione talium obla* lionum et solemnitatum subjiciunturi quia sunt manifesta, secundum litteram eiponere superfluum ducimus. Fuerunt enim haec sacrificia tempore su6 quondam necessaria propter rationem propheti- corum sacramentorum, quae continebant. Sed ex quo Lei et Prophetae prophetare desienint, et quae prophetata fuerant, apparuerunt ; nihil jam utilitatis conferunt, sed magis Deum ad iracundiam provo- cant, et idcirco respuuntur, quia yenientc sole effugaiur umbra. His igitur omissis ad spiritalem ioteiiigentiam revertamur. Ait enim :

Audite verbum Domini^ principes Sodomorum ^ percipite auribus leyem Dei nostri populus Gomor- fhas* Et quos nunc principes Sodomorum et popu- lum Gomorrhae nominet, manifestum est ex supe<- rioribus; eos nimirum, de quibus supra dixii : Y(b genti peccatrici ^ popuio gravi iniquitate y semini nequam, filiis seeieratis. £t : A pianta ad verticem non est in eo sanitas,

tur. Qui et subjungit :

c Holocausu arietum, et adipem pinguium, et sanguinem vitulorum, et agnorum, et bircorum no- lui. I Holocaustum in lingua nostra totum itieensum sonat; Holou quippe roriim dicitur, caustis ifirefMto; inde compositis partibus bolocaustum dicitur, id est lotum incensum. Holocaustum igitur offert, qui se totum igne compunctionis in oralione succendit. Sed hoiocausta arietum Deus noluit. Arietes quippe gregibus principantur. Et quid nunc per arietes nisi ilii figurantur, qui inter innocentes, ac simplices velut inter oves positi se ipsos meliores aestimant eis, ac praeferunt, et quasi dominationem inter eos vindicare sibi cupiunt? Quorum nimis perversus B cst conatus ; quia dum secaetefis meliores ostendere, vel praeferre quasrunt, illum imitantur, qui socialem angelorum vitam despiciens, cunctis sublimior fieri per superbiam voluit dicens : c Super astra Dei exaltabo solium meum {Isa. xiv, 13). i id est super angelos.

Respuuntur itaque hoiocausta arietum ; quia non •uscipiuntur orationes superborum, quando se to- tos aliquoties igne compunctionis ad horam iucea- dunt. Nam ut oratio divinitus suscipiatur, necesse est, ipsam ex humilitatis radice consurgere, et cor in humilitate deinceps perseverare. Possuut autem etprincipes haereticorum per arietes intelligi, qui, si ista, quae diximus, holocausta obtulerint, non

ca- haere-

lanta pedis usque r* si^iipipiuntur. Neque enim solummodo de malls , et c^ni» <I0f^ :.tfieVcis nunc agitur , sed etiam de Dounullis h«

ibi locutus est

abhorrendo censentur**^Qaai^*o^qina*6m\i^ ami- ^ .. Q^MLv^ro per adipem pinguium nisi lacryma) ex- serunt sanctitatem , *et* Vmnibus i^iequi^if *Mii&\ • • |f^uplttt orantium ? Qui enim in precibus suis non repleti , atque suis inigui^tUoii pVW^tim ef^uBUecr* *flet,* macram victimam offert; qui autem in oratione dediti. Sed audire vtiji)id».J&€Q^i!rit*iiuribus per- lacrymis infunditur, victimam pinguem immolat. fic

cipere legem ejus**praecipiunlur, ut ibi se cum omnibus, quae agunt, damnatos noverint. Non enim ad ilios ista dicuntur, qui Deum penitus ignoranty sed ad eos potius, qui c confitentur se nosse Deum, factis autem negant, cum sint abomiuati; et incre- dibiles, et ad omne opus bonum reprobi {Tit. i, 16). I Fit tameu plerumque, ut hujusmodi homines

sunt apud haereticos nonnulli velut religiosiores, qui precibus et lacrjmis occupari videntur. Sed eorum fletus et supplicationes Dominus se nequaquam ap- probare designat, dum adipem pinguium se noluisse tcstatur. Qui et sanguinem vituiorum et agnorum el hircorum noluit. Solebat autem sanguis victimarum semper offerri Domino ; nam carnes earum comede- bantur. £t cum per sanguinem peccatum intelligi

jejuniis vacent, et pluribus modis seipsos afiligant. D soleat, quid per effusionem sanguinis, quiofiereba-

Sed quoniam inquinatae sunt eorum et mens et conscientia, nihilque simplici corde faciunt, omnes abstinentiae vei afilictiones eonim , et opera Deo placere nequeunt. Unde per increpationem sub- ditur : Quo mihi muititudinem victimarum vestrarum dicit Domnusf Pienus sum, Multitudinem victi- marum mactant, qui camem multipliciter edomant. Sed ubi in corde crimiua regnant, vel etiam ali- quoties in actibus, non potest exteriorem honesta- tem approbare intemus Judex mentium, et inspo- ctor occultorum actuum. Non enim extemae conver- sationis munera suscipit, quando corda reprobat, nec opera, quae foris ostentantur, laodat, quando ea, quae in absconditis fuerint, damnat; et qui

tur, nisi peccati confessio designatur? In vituiis au- tem superbos saeculi potentes, humilium oppresso- res, et noxia libertate dimissos sibi accipere possu- mus, quia Chaldaeis Jeremias ait : c Exsuitatis, et magna loquimini diripientes haereditatem meam, quoniam effusi estis sicut vituli super herbam, et mugitis [mugistis] sicut tauri {Jer. l, li). » In agnis vero lascivos ; quia Salomon de meretrice locutua subjecit de libidinoso dicens : c Statim eam sequitur quasi bos ductus ad victimain, et quasi agnus lasci* viens {Prov. vii, 22). i In hircis autem quoslibet peccatores; quia judex c statuet oves quidem a dextris tuis, kaedos autem a sinistris {Matth. xxix,. 33). > Sanguinem igitur vitulorum, et agnorum^ et

S COMMEiNT. LN ISAIAM LlBm OCTO. ~ Un, L S4

hirconiai Dofalt Oeus ; quia confessio eonim nun- A reticae iinpietalis, et ideo quidquid faeiunt, aboml- qaamlUi placuit, qui noxia lil)ertate dissoluti sunt natur Dominus.

«l Titnli depascentes aliorum bona, et qui lasciviam sequantar ut agni, cacteronimque peccantium, qui per hircos significantur. Quoniam sic peccata sua coDfiteri solent, ut non peuitus ea relinquere velint, sed ad tempus intermittere, et post repetere, aut etiam qoaedam adhuc in corde suo retineant, et qux- dam coufiteantur, vel aliquo errore mens eorum ca- pCiTa tenelur. Uude cum ad Ecclesiam haec et bu- josmodi sacrificia delulerint, sicut subjungitur, di- dt eis Dominus :

Veb8. 12. — c Cum veniretis ante conspectum meam, quis quaesivit haec de manibus vestris, utam- balaretis in atriis meis? >

Possumus autem haec ad malos catholicos re- ferre. Incensi enim nomine virtus oralionis expri- mitur, dicente Psalniista : « Dirigatur oratio mea sicut incensum in conspcctu tuo {Psal. cxl, 2). i Orationem ergo iniquorum repellcns Dominus ait : incensum abominatio est mihi, Nam juxta Salomo- nem : c Qui dcclinat aurcm suam ne audiat legem, oralio ejus erit exsecrabilis (Prov, xxviii, 9). >

Neomenia vero Grsecum est vocabulum ; et Wov Neon quidem dicitur novum, ftnnj meni autem luna, Inde composito uomine vocatur Neomeniay festivi- tas novte Lunce , quam Hebraei (23) celebrant in exordio mensium. Neomenia itaque nova Luna in-

Dicium est enim superius de hoc populo, quia a ^ lerprelatur. Ei quid est nova luna, nisi nova vita ?

pUmta pedis usque ad verlicem^ id est a minima et extrema actione usque ad fidei celsitudinem non est fM eo samtoi ; et ideo ista nunc convenienter intelli- fantur ad eos dici, qui iufirmas actiones faciunt, et sanam fidem non habent, id est ad sectatores haere- seos Simonis, qui ordinationes, et ecclesias, caete- raque sacra vendunt vel emunt, aut mercatoribus hojasmodi consentiunt. Nam, cum in Ecclesiam eroptitiam convenerint, et oblationes suas obtule- rint, dicit eis, ut praemissum est, Dominus : Cum wemretis ante conspectum meum^ quis quasivit h(gc de wumihms vestris^ ut ambularetis in atriis meis ? Ne- c|ae enim Deus ista de manibus eorum quaerit un- qaam, aut suscipit. c Sine fide enim impossibile

(Hebr. xi, 6). i Unde et sub- Ne afferatis ultra sacrificium (21)

est placere Deo dit:

Vem. i3. — c frastra. >

C/7ira, id est postquam per simoniacam haeresim locum huuc cepistis, noHte jam in eo sacrificium oflerre, quia profanatus est. Vel ti/ira, id est post • qaam infecti estis venenis Simonis, ne afferatis sa- crificium^ quia non suscipiam illud de manibus ve- stris amplius, quoniam reprobi sacerdotio semper liabemini. Sequitur :

c locensum abominatio est mihi. > Inoensum, qood a talibus ofiertur in hujusmodi loco detesta- turDominus. Similiteret omnes solemnitates eo- ram se exsecrari demonstrat, subjungens : c Neo- meaiam et Sabbatum, et festiviiates alias non fe- ram, iniqui snnt coetiis vestri. >

Vebs. ii. — c Kalendas vestras et solemnitates ireslras odivit anima mea ; facta sunt mibi molesta» laboravi sustinens. >

Qaid enim per Neomeniam^ et Sabbatum^ et Xa- iendas ac solemnitates exprimitur, nisi omne quo ab Istis festive celebratur ? Facianl ergo Siuioniaci vel jdii liaeretici quamlibet magnas et frequentes solem- niutes (22), Deo absque dubio nimis sunt odil^ilcs. Imfui iunt enim costus eorum in festivitatibus suis congregatorum, quia omiies infec^i sunt veneno bae-

Et sunt nonnuUi, qui ad vocem pracdicationis quasi ex conversatione compuncti habitum, non animum routant, ita ut religiosam vestem sumant, sed ante acta vilia non calcent, de ostensis quibusdam bo- nis ante humanos oculos superbiunt, praesentis mundi lucra inhianter quaerentes, et de solo exte- rius habitu, quem sumpserunt, sanctitatis fiduciam habentes. Horum ergo neomenia, id est fictio novje conversationis oneros;i est Deo.

Per Sabbatum aulem quid intelligi debet nisi ces- satioroalorum operum? (Exo(i.xxxi,13.} In Sabbato enim ab exteriori actione jussum est cessari. Sed qui foris a perverso opcre quiescit, et intus pravis

p desideriis laborat, hujus Sabbatum grave est Deo. Festivitatem quoque agit, qui corde exsuUante Deum laudat. Sed festivitas laudationis cjus, de quoscriptumest : c Confitebiiur tibi, cum benefeceris ei {Psal. xLviii, i9), > grata Deo non est; quia in prosperis laudat, et in adversis murmurat, ct magis enm ob prxsenlia bona quam ob futura diligit. Bene itaque his, qui sub ostentalione justitix vitiis suis deserviunl, c habentes speciem quidem pieta- tis, virtutem autem ejus abneganles (// Tim. iii, 5). > Dominus dicit . Quia neomeniam et Sabba" tum, et festivitates alias non feram^ katendas quO' q^ie et solemnitates eorum odivit anima ejus^ id est voluntas iliius. Vel, cum sit Deus cunctis corpo • ribus exterior, cunctis mentibus interior, ea ipsft

0visejus, qua omnia penetrat, omnia disponit^ anima illius appellatur.

Hoc autem inter iLalendas et neomeniam distin- gui polest, ut neomenia sit nova conversatio, ka- lendae vero exordium est. Sed cum dicit : c Kalen- das vestras odivit anima mea, > exsecratur eorum exordia, qui sic ad fidem convertuntar ul Simon ille Magus (Act. viii), vel sic ad coenobialem vitam convertuntur ut Ananias et uxor ejus, qui de pretio agri sui fraudem fecerunt (Act. v). Eorum detesta- tur exordia, qui Monachiam vel canoniam (24) sive ordinationem mercantur. Eorum damnat exor- dia, qui non intentione Deo placendi , sed ob alia4

fil| Cod. G., saerificia.

(fi) Codd., ioUmnitates, qnia Deo^ etc.1

(23)Cod. G.,/iai(rt. (24) Cod. G

canomcam.

55 UERVEI BURGIDOLENSIS IfONACHI SG

aliquid veniont ad monasticum ordinem. Omnes A mundus est, qui et pneteriu peccaU plangit, et denique redarguit, qui bonum opus nou bona inten-

tioue incboant. Horum igitur omnium atque simi- lium exsecratur mala initia, cum se kaiendas eorum odissc denuntiat.

Nec solum ^Ulium kalendas eorum exordiorum abominatur, sed et solemniutes sequentium co- giutiouum, quibus se Uiiter incoepisse laeUntur, vel iilud quod iu coeperunt, gaudent retinere, et in eodem malo perseverare; Quo contra de poenitehte dicilurei : c Quoniam cogiutio bominis coufitebi- tur tibi, et reiiquia^ cogitationis solemnia celebra- bunttibi (25) (Psalm. lxxv, H).> Prima igiturcogi- Utio poenitentis est, quae damnat vitam prioreni, et incipit confiteri ; reiiquiae vero cogiutiunis sunt, quae et solemnia Deo cclebrant, ut, qui liberatus est, a peccatis, liberatori semper gratias agat, me- mor maiorum, a quibus liberatus est. Sicut ergo prima cogitatio confiuntis Deo grata est, et reliqui» cogiutionis solemnia gratiarum pro sua ereptione celebrantis ; iU kaiendae mali exordii istorum et solemnitates sequentium in eadem intentione cogi- Ulionum odibiles ei sunt.

Qui et se laborasse denuntiat, quia duras istorum praviutes jam tempore miilto portavit. In Jse qui- dem quietus semper el incommutabilis permauet ; sed Umen se, sicut dictum est, laborasse dicit quo- niam duras iniquitates eorum diu jam cum taedio sustiuuit. Qui etiam prolixas orationes nonnun- quam faciunt, sed a praviutibus suis non corrigun- q tur. Unde subditur :

Vers. 15. — c Cum extenderitis manus vestras, averum oculos meos a vobis ; et cum muitiplicave- ritis orationem, non exaudiam : Manus enim ve- strae sanguine plenae sunt. >

Consuetudo namque orantibus est, ut in altum manus extendant. Sed Deus extensionem manuum iniquorum non dignatur aspicere, orationem quo- que eorum, licet multiplicatam exaudire recusat. Non enim propter prolixiutem, sed propter puram devotionem exaudit orationem. Unde suis in Evan- gelio praecipit : c Orantes, noiite multum loqui sic- ut ethnici ; putant enim quod in multiloquio suo exaudiuntur. Nolite ergo eis assimilari {Matlh, ,vi.

plangeuda non admittit; lavatur autem , et non est mundus, qui plaugit, quod gessit, nec deserit, et post lacrymas haec, quje fleverat, repetit. Post la- vacrum namque mundus esse negligit, quisquis post lacrymas vitae innocentiam uou custodit. Et lavantur itaque, et nequaquam roundi sunt, qui commissa flere non desinunt, sed rursum flenda committunt.

Malum quoque perversarum cogitationum auferri debet ab oculis eju$j ut .non solum in actione, sed in corde purissimus sit in conspectu ejus. c Occul • Us, inquit Gregorius (Moral. lib. xxv, c. 5), mentis noslrae vias nullus bominum videt ; et umen ante |. Dei oculos tot gressus ponimus, quot affectus mo-

vemus. Toiies ante illum labimur, quoties a recto itinere infirmae cogiutionis pede claudicamus. Nisi enim in conspectu ejus iste assiduus nostrarum mentium lapsus incresceret , minime clamaret : Auferte malum cogiutionum vestrarum ab oculis neis. Iljec nimirum diceus vim coopertae malitiae nastr» quasi ferre se non posse tesUlur, quae operta ilii esse non potest» quia videlicet importune cou- spectui ejus ingeritur , quidquid a nobis iilicitum occulte cogiutur. i Adbuc vero quid agendum sit, Dominus insinuat subdendo : c Quiescite agere pcrverse. •

Ters. i7. — c Discite benefacere, quaerite judi- ffum, subvenite oppresso, judicate pupillo, defen- dite viduam. >

Vers. 18. — c Et venite, et arguite me, dicit ^ominus. >

Quiescite jam, inquit, a perversis actibus, et ex doctrina ymiaiils ditcite benefaeere. Quasrite judi' eium a sapientibus, ne, si judicium iuter dissiden- tes factum non fuerit, praevaleat iniquus adversus Justum. Et misericorditer subvenite oppresso^ ac judicate pupillo^ id est causam ejus in judicio de- fendite. Et cum haec feceritis, veniu et arguite me. Quem arguimus, rationis auctoritate contraimus. Et quid est, quod Dominus agere sancta nos jubet, adjungens (26) : Venite et arguite me, nisi quod aperte insinuat, quantam bonis actibus fiduciam 7). > Frustra igitur oratio multiplicalur a pravis D praestat? Ac si aperte dical : Recte agite, et animad-

hominibus ; quia non sermo oris, sed aflectus cor- dis peusatur a Domino, et viu eorum obsistit, ne preces exaudiantur. Nam manus eorum plenas sunt sanguine^ opera eorum preces a Domino respuun- tur, et manus actionum eorum plenae sunt san- guine mortis animarum, quas interficiunl. Quibus liucusque in ira sua Deus locutus cst, sed hinc se- cundum misericordiam loqui inchoat, dicens :

Vers. 16. — c Lavamiui, mundi estote, auferte malum cogiutionum vestrarum ab oculis meis. >

Lavamini per poenitentiam ; mundi estote per con- tinuam observationem munditiae. Nam lavatur et

versionis meae moUbus nonjam per deprecationis gemitum, sed per fiduciam auctoriutis obviate. Hinc etenim Joannes dicit : c Si cor nostrum non reprehenderit uos, fiduciam habemus ad Deum (/ Joan. III, 21). > Hinc est quod arguentem se Do- minus habuisse conqueritur, cum per propheUm dicit : c Quaesivi de eis virum, qui interponerel se- pem, et staret oppositus contra me, propterea [ Vulg. , pro terra] ne dissiparem eam et non inveni (Ezech. xxii, 30). > Deum iUque arguere est irae lejus fiducialiter obviare, et impetum animad- versionis ejus retinere. Qui adbuc indicat, quid illi

(25) Alias, diem festum agent tibi.

(26) God. G., admonens snbjungit.

27 COMMENT. IN ISAIAM

per misericordiam consequantur, qui praedicta pie- tatis opera feceriDt, dicens ad illos :

c Si fuerint peccata vestra ut coccinum, quasi nix deaibabuntur, et si fuerint rubra, quasi Yermi- calus, quasi lana alba erunt. i Idem vero coccinum est sivecoccus, quod vermicului. David autem, cum de perpetratione incesius et homicidii posnilentiam ageret , dixit : c Libera me de sanguinibus {Psal. L, 16). » Et quemadmodum apud David appeilatione sanguinom ingentia peccata signantur, ita nunc apod Isaiam sanguineo colore vermiculi et coccini. yix autem et alba lana purgationem peccatorum etcandorem justitis insinuat. Quia et praedictus PsabnisU tunc ait : c Lavabis me, et super nivem dealbabor {ibid., 9). > Cum itaque rubra peccata promittit dealbanda, sine dubio ingentes culpas in candorem justitis convertendas pollicctur. Se- quitor :

Tcji5. 19. — c Si voluerilis, et audieriiis me,bona lerrae comeditis. >

Sl bonam, inquit, voluntatem habueritis et me obtemperanter diaiiertl», bona lerrce illius comedetii^ de qua dictum est : c Gredo videre bona Domini in lerra viventium {Psal. xxvi, 15). i Cum enim om- nia elementa in motu sint, terra vero sola immobi- lis maneat, et soiida , congrue per terram designa- tur soliditas aetemx quietis. Hujus lerrcB bona sunt amcena jncunditas patriae coelcstis, societas angelo- rum, praesentia divinae visionis, et caetera quae nec c oculus vidit, nec auris audivit, nec cor hominis > excogitare poluit, qnae tunc animae justorum co- medout, cum in his omnibus sine fine delectantur. Deinde subditur contrariuni :

Vers. 20. — c Quod si nolueritis, et me ad iracun- diam provocaveritis gladius devorabit vos. >

Si no/tieriiM, inquit, bona Tacere, et non addidit : ei iram meam merueritis, sed : me ad iracun" diam provoeaveritii, Iram quippe Dei mereri est eiiam nesciendo peccare ; eum vero ad iracundiam provocare est mandatis illius sciendo contraire; sdre bonum, sed despicere, facere posse nec velle. C/a^tiuautem vel sententiam judicis, vel cruciatum perpetoae mortis designat. Nomine enim gladii quid* quid occidit, quidquid cruciat, quidquid punit, et quidquid urit, inleliigitur. Gtadius ergo devorabit eos, qui Deum ad iracundiam provocant, cum au- dierint ab iilo : c Discedite a me, maiedicti, in ignem aeternum {Matth. xxv, 41). > Tuncenim, ut scriptum estj, c introibunt in inferiora terrae, tra- deutur in manus gladii {Psal. lxii, x). > Quae, quia sanctus Tir non a semetipso dixit, sed a Deo audi- Tit, congrue sobjungit : c Quia os Domini locutum est. > Osenim Domini supema inspiratioest, quae in mente prophetac sine verborum sono formavit omnia, quae forls ipse narravit. Sequilur :

YcRS. 21. — c Quomodo facta est meretrix civitas fidelis, plena judicii?Jusliliu habitavit in e^, nunc aotem homicidae. >

(27) Alias, Dominui Deus exere.

LIBRI OCTO. — LID. L 78

A Jerusalem civitas fidelis fuit , dum Christum re- gem suum in carne venturum fideliter exspectaret. Fuit et plena judicii^ dum in ea rectnm frequenta- retur judicium. Sed tunc facta est meretrix, quando Regem et Sponsum, quem venturum cxspectave* rat, venientem susciperc noluit, sed antiquum cor- ruptorem animae admisit. Respuit enim legitimum virum, et tuscepit adulterum.

Justitia quondam habitavit in ea ; nune autem ho^ micid(B, qui et ipsnm Salvatorem interfecemnt. Hoc cnim de eo teinporis spatio dictum est, quod a Passione Domini usquc ad destructionem Jero- salem fluxit, ad quam subjungitur :

\ers. 22. — c Argentum tuum Tersum est in scoriam, vinum tuum mistum est aqua. >! " Purgamenta sordesque metallorum vocantur sco^ ria^ quae et rubigo potest appellari. Argenlum vero uitor sacri jeioquii est, quoniam c eloquia Domiiii eloquia casla, argentum igne examinatum {Psal. xi, 7). > £t : c Argentum electum liiigua justi {Prov. X, 20); > scoria autem traditiones Pharisaiorum de- signat; Argentum ergo Jerusaiem versum est in scoriam; quoniam sordida interpretalione Scriba* rum et Pharisaeorum obfuscata sunl apud Judaeos eloquia sacra. yinttm quoque spiritalis sensus di- vinae Scripturae est, quo mentes aiidientium ine- briantur : aqua vero carnalis inlelligentia ejusdem Scripturae, sicut Evangelista designut, ubi Dumi- num aquam in \inum convertisse refert. {Jomi. ii). Viiittm ergo Jerusalem mistum est aqua^ quia sensus Scripturarum apud Judaeos emoliitus est ad- mistione carnalis intelligentiae. Sequitur :

Vers. 23. — c Principes tui infideles, socii fumm, omnes diligunt muncra, sequuniur retribuliones. Pupillo non judicant causa viduae non ingreditur ad eos. >

Principcs tui infideles^ quoniam iiec Deo nec ho- mini fidem scrvant. Socxi furum , quia et consocii sunt et parlicipcs furtorura. Omnes diligunt munera^ quia plenisunt avaritia* Sequuntur retributiones, quia vicem ab eis recipere quaerunt, quibus aliquid boni tribuiint. Pupitlo non judicant , id ost partem illius in judicio non sustenlant. Et causa viduce non ingreditur ad eos^ quia non dignaiitur eam audire, |v vel ab injuriis defendere , quoniam non habet mu- nera quae porrigal. Tales crant principes Syna- gogae, quando Salvalor in terris corporaliler conver- sabalur. Sequitur :

Vers. 24. — t Propter hoc ait Dominus (27) exercituum fortis Israel : Heu ! consolabor super hostibus meis, et vindicabor de inimicis meis. >

Vindicavit se Dominus de inimicis suis Judaeis per Roroauos. Unde et Dominum exercituum se di- cit, quoniam exercitus Romanorum licet nescieiilcs ei servierunt, dum Jiidaeos ob nccem ipsius peri- merent et exterminarent. Vindicavit se de eis ei postquam occisi sunt, quia poenis gehennalibus eot tradidit. £t in hac ultione famulati sunt ei exer^

^ UEKVEl BURGIDOLEiNSIS MONACHI 40

citus angeioram. Fortem quo<nie eum senserunt , A Vers. 27. — c Sion in judicio redimetor , et quem in passione putaverunt inlirmum. In quorum reducent eam in justitia. i

ultione se consolandum asscruit , quia malis actibus eorum contristabatur. Sed cum dicit : Heu! eonso- labor^ ostendit talem se noluisse consolationem. Unde et alii)i loquitur : c Nunquid voiuntatis meae est mors impii, dicit Dominus, et non magis ut con- vcrtatur a viis suis et vivat? i (Ezech. xviii, %Z.) Invitus enim facit, quando peccatores justo jodicio compeliit, c qui omnes homines vult salvos Geri (/ 7im. II, 4). I Deindequod ad Jerusaiem dicit, ad eam solummodo partem Israeliticae gentis, quae per novam praulicalionem creditura erat , per- tinet. \ers. 25. — € Et convertam , i inquit , i ma-

Sion quae dicitur specula, piebs Judaeonim (29) est , quae Ghristi prsestoiabatur adventum. Hanc enim Ghristus ipse veniens suo sanguiue redemii in illo judicio discretionis , de quo dictum est : c Judica me Deus , et discerne causam meam de gente non sancta (Psal. xlii, 1).» Vcl : c Nunc judi- cium est mundi, et nunc princeps hujus mundi eji* cietur foras (Joan. xii, 31). i Et postquam red^m- pta est , reduxerunt eam apostoii ad gratiam Re- demptoris. Et hoc fecerunt tnjttiitita*; quia justum erat» ut ea iiliis impierentur, qu9; fuerani promissa patribus. In hac justitia>Petrus eam reducere sata- gebat, cum dicerei : c Yos estis filii propheUrum,

num mcam ad te, et excoquam ad purum scoriam B et testamenii , quod disposuit Deus ad Patres no-

tuam, et auferam omne stannum tuum. i

Vers. 26. — c Et restituam judices tuos ut fueruni lirius, et consiiiarios tuossicut antiquitus.Posthaec vocaberis civitas jusii, urbs fidelis. i

Maniim suam quippe convertii ad eieciam par- iem, quia relictis infideiibus signa etmiracula po- tcnter per eos qui crediderunt, operaius est ad illuminationem caeterorum. c llli autem profecti praedicaveruni ubique Deo cooperante, ei sermo- nem confirmante sequeniibus signis (Mar«. xvi, 20). I

Et excoxit ad purum scoriam eorum , quoniam ablata rubigine veteris inteiiigentiae c apemit iJlis sensum, ut intelligerent Scripturas (Ltu;. xxiv, 45).» C Et abstulit omne stannum eorum, quia ritum judai- zandi paulatim ab eis removit. Stannum quippe, quod argenti colorem habei , sed vile metallum est, doctrinain Pharisaeorum designai, quae divinis elo- quiis videbatur similis. Stannum erat doctrina eo- rum^ de qiiibus scriptum est : c Surrexerunt autem quidam de haeresi Pharisaeorum , qui crediderani dicentes : Quia oportei circumcidi eos, praecipere qiioque servare legem Moysi (Aet. xv, 5). i Sed hoc stannum abstulii Dominus dicente Petro : c Quid ientatis imponere jugum super cervicem discipuio- rum , quod neque patres nostri neque nos portare potuimus? (Ibid. iO.) i

siros, dicens ad Abraham : Ei in semine too benedi- centur omnes famiiiae terrae : vobis primum Deus susciuns Filium suum, misii eum benedicentem vobis, ui convertat se unusquisque a nequitia sua (ilcMii, 25,26). > Deillisvero, qui converii nolue- runi, subjunctum est :

Vers. 28. — c Et conteret scelestos, et peccaiores simol. >

Sceiesti namqne, id est ilii qui Dominum occide- ront, ei caeteri peccatores illius popuii in obsidione ierusalem simul contriti sunt pestiientia ei fame ri gladiis. Scelettoi enim vocat homicidas. De iilis quoqaequirelictoquondam tempio Domini cunversi sunt ad idola, sequitur :c Et qui dereliquerunl Domi- num consumentur. i

Vers. 29. — c Gonfundentur enim ab idolis, qui- bus sacrificaveruni. i

Nam ei hi consumpti sunt giadio Babyloniorum et Assyriorum ; el confusi sunt ab idolis suis, cuni in iempore necessitatis juvari nequiveruni ab eis. Ad quos versa locutione subditur : c Et erubescetis super hortis, quos eiegeratis. i

Vers. ZO. - c Gum fueritis velui quercus defluen- iibus foliis , et velut hortus absque aqua. i Hortos eiegerant, ut in eorum amoenitate sacrlficarent idu- lis. Sed super eis tunc erubuerunt , quando facii suni ut quercus, de qua decidunt folia, etuihortus, qui non irrigator aqua. Quercus enim , c. m folia

£i restituit judices Ecciesiae, slcut fuerani prius ; p deponii, jam nec fructum babet, nec foiiorum viri-

quia, quae patriarchas et judices prophetas antiqui- ius habuerai, nunc vice eorum apostolos ei prophe- ias atque doctores accepit. Undeei alias dictum esi ei : c Pro patribus tuis nati suni iibi fiiii, consti • iaes eosprincipes super omnem terram (Psa/. xlvi» 17). I Posi haec non jam Synagoga Jadaeorum» sed clvitas jusii vocata esi, id esi Ecdesia Ghristi, de qao canitur , quia c jusius Dominas in omnibua verbis (28) suis (PsaL cxliv, 17). i Qui ei fideiis esi, quia fidelis Dominus in omnibas verbis suis. Vei urbs ejus est fideiis, quia fidem integram regio auo senat. Sequitur :

ditatem ; ei bortus siue aqua nihii viride gignit, sedquidquid in eo virebai , marcescii. Sic et isti per Assyrios ei Ghaidaeos omnem venustatem pri- stini decoris ei florem gioriae, viroremque virtoiis atque fructum l>onorum suonim perdiderunt , nec ad integrum postea recuperaverunt. Sequitur :

Vers. 31. — c El erii foriitudo vestra ui fa^ Ufa Siupae , ei opus vestrum quasi scintilla , et suc- eendeiur utrumque simul , ei oon erit qui exstiu- guat. I

Pugnaniibus Ghaldaeis et obsidentibus Jerasalem, fortUudo Judaeorum contrita et arida fuit ut faviUa

(28) Cod. G., ttt onnioui viU $ui$.]

(29) God. G. Hebrmorum.

II

COMMENT. IN ISAIAM LIBRI OCTO. — LIB. 1.

4t

stupftram; et opic< rebeiiionis eorum sicut scinlilla A sul)jeclos prava quae agit, ut justo Dei judicio jam

Senuit ignem , quo ipsi cremarentur. Nam si colla sua jugo Cbaldaeorum subjedssent, non perinieren- tur. Unde Jeremias : c Qui habitaycrit in urbe hac, » inqait, c morietur gladio et fame, et peste : qui au- tem egressus fuerit, et transfugerit ad ChaldaeoSj qui obsederunt ^vos, vivet, et eritei anima sua qua- si spolium {Jerem. xxi, 9). > Opus igitur eorum in- star scintillae effecit ignem, qui sicut stupam incen- derel fortitudinem eorum ; quia, dum permanerent in Jenisalem, ut se defenderent, sic offenderuut Chaldxos f ut nullam mererentur clementiam. £t in illa tribulatione iuccensum eit utrumque simul ; et fortitudo, et opus eorum, nee fuit qui exuingueret ignem tribulationis illius, sed diutissime permissi suut in eo decoqui. Adhuc autem ista, quae discussi* ^ mus, retractarelibet.

c Quomodo, > inquit, c facta est meretrix civitas idelis, plena judicii? Justitia habitavit in ea, nunc autem homicid». > Civitas fidelis est Ecclesia, qu^e Christo regi fidem suam servat. £t ipsa est vel fuit plena jodicii, omnia recte dijudicaus et aequa lance quxque pensans. c Spiritalis enim judicat omnia (/ Cor. 11, 15). > Quae scilicet £cclesia non tota quidem facta est , aut fiet unquam meretrix ; sed, quia pro- pinquanie mundi termlno tanta jam reproborum abunda» multitudine, ut vix in ea quisquam justo- mm appareat, miratur propheta, quomodo tantse muititudinis sensus corrumpi, et castitatem, quae in

non linguara bonam habeat, qui habere bonam actionem recusat , quateuus cum terrenarum rerum amori intcnditur,de terrenis rebus semper loquatur, et locum regiminis quasi ad fructum voluptaiis te- neat, non ad usum laboris. Argentum ergo praedica- tionis hujus versum est in scoriam sordidae locu- tionis ; quia pro coelestibus terrena, pro spiritalibus carnalia, pro bonis mala loquitur.

Vtntim quoque ejus, quo cxteros inebriare posset, miitum e$t aqua ; quia spirilalem sensum Scripturab sacrae suo sensu cmollit, ut delcctet potius audien- tes quam corrigat, iiec eos igne charitatis inflam- met, sed in suae sensualiiatis (30) frigore torpentes remanere sinat.

Yel potius plebi dicitur : Argentum luum versum est in scoriam^ vinum tuum mistum est aqua ; quia jam raro quisque eloquia divina populo Dei sine ad- mistione loquitur mendaciorum , et eorum quae ad aedificationem non perti lent. Neque enim sludent observare moderni pr^dicatores hoc quod ait Pe- trus : c Si quis loquilur quasi serroones Dei (/ Petr. IV, 11). > £t argentum plebis hujus dicitur argen* tum sacri eloquii, quod ipsa percipit a doctoribus. Hoc quoque quod subditui^ evidenter depiugit mo- res eorum, quos nunc potentia saeculari praeditos vi* demus.

c Principes tui iufideles, letcaeiera. Infideles enim sunt sxculares isti principes ; quia jam fere

Christo est , amittere potuerit, atque in vocem do- ^ neniini fidem servant, sed erga omnes fraudulenter

ioris et admirationis erumpit, dicens : Quomodo fa- cta est meretrix civitas fidelis plena judicii? Mere- trix enim facta est multitudo maxima populi hujus, qui Cbristianitatis vocabulum porui ; quia legiti- mum virum , id est Christum deserens, fornicatur cum sujs amatoribus, dum divinam voluntatem fa- eere respuit, et immundorum spirituum desideriis sese in voluptatibus et peccatis molliter prostituit. Nam et propheta, cur eam dixerit factam meretri- cem, consequenter insinual, quoniam justitia quon- dam habitavitin ea\ dum mandatorum coelestium observatione plena esset. Nunc autem redundat ho- micidis, qibc alios vel gladio feriunt, vel odio habent. Nam c et omnis qui odit fratrem suum , homicida est (/ Joan. iii, 15), > et omnis homicida sine cha- riuteest. Piebsergo, quae justitiam a se expulii, et homicidis i^ena est, merito dicitur esse facta me* retrix; quia charitatem sponsi, qui Christusest, deseruit , et adulteris, qui sunt daemones, ardenter adbaesit. Sed et nonnulli sacerdoles , qui ejus mo- res crrrigere deberent, jam simili perversitate sunt depravati, ut et ipsi vitia subjectorum nutriant. Unde sequitur :

c Argentum tuum versum est in scoriam , vinum tnum mistum cst aqua. > Plerumque enim doctor qui docere audet, quod negligit agere, cum desierit bona loqui, quae operari contempsit , docere incipit

(3(0 God. G., insauibililatii. PAnou CLXXXJU

agunt. Sunt et socii furum^ quos tuentur, et cum eis dividunt, quod iili furantur. c Omnes > non so- lum accipiunt, sed et c diligunt munera ; quia non amore justitiae, sed cupiditate pecuniao»consuiunt subjectis aut opitulantur. Nam c sequuntur retri'>> buliones ; > quia solummodo iliis bona faciunt, a quibus retributionem sperant, quod electi trau-^ scendore jubentur beneficiis, cum audiunl : c Si bene feceritis iis, qui vobis benefaciunt, quae vobis est gratia ? Nam et peccatores hoc faciuni. Et si mutuqm dcderitis iis, a quibus speraiis recipere, quae vobis est gratia ? Nam et peccatores peccatori- bus foenerantur, ut rec.piant %qualia {Luc, vj, 33, 54). > IIoc est sequi retributiones. D Praedicti vero principes c pupiilo non judicant, et causa viduai non ingreditur ad eos ; > quia, dum pro muneribus cuncta faciunt, innocentiam paupe- rum defendere negligunt, in quibus terrena lucra non sperant acquirere. c Propter hoc, ait Dominus exercituum fortis Israel : IIcu ! consoiabor super hostibus meis, et vindicabor. de inimicis uieis ! > Qui nunc malis actibus istorum irritatur, vindiclam sumet de illis, quando de eis vindicabitur. Unde et Dominus exercituum appellatur ; quia vindictam per angelos exercet. Fortis quoque Israel dicitur, quia fortis poteutia salvabit bumiles, qui nunc aflliguntur ct damnabit potentes qui (31) eis non auxiliantur,

J (31) C. Cruc, potestaiei, qui.

41 HERYEI BURG1D0LENSI9 MONACBI U

i Exiguo > euim, ut scriptum cst, c concedetur mi- A actiones suas, sed ab bis confbnoentur in tdTentn sericordia ; potentes autem potenter tormenu pa- judicis. Sequitur :

tientur, et fortioribus fortior instat cruciatio (Sap. Yi, 7, 9). ) Hostes et inimici ejus sunt praefati principes propler mala quae descripsit eos facere, quibusjudicium damnalionis, utscriptum est,immi- net. Sed b«c maia, qu» df*pinxit bactenus, et qua iB hoc Cbristiano popuio multiplicari quotidie cer- nimus, per Eliam corrigentur, ut credimus, quia Salvator in Evangelio dicit : < Eiias venturus est, el restituet omnia (Maltk. xvui). > Unde et liic sub- jungit :

< Et convertam manum meam ad te, et excoquam ad purum scoriam tuamy > etc. Avertisse enin vi-

< Erul>escetis super bortis, quos eiegeratls, cum fueritis velut quercos defluentibus foliis, et veiut bortus absque aqua. > Hortos eligit, quisquis se ex integro trausiloriis volaptatibus tradit. Hortos eie« gerunt, qui sui similibus in libro Sapientiae dicunt : < Yenite, et fruamur bonis qu» suuty et utamor creatura tanquam in juventute celeriter, vino pre- tioso et unguentis nos impleamos, et nou prstereat nos flos temporis ; coronemus nos rosis, antequam marcescant ; nuUnm pratum sit, quod non pertrau- seat luxuria nostra ; nemo sit exsors iuxuriae nostrae : ubiquc relinquamus signa la^titiae, quouiam baecest

detur ab bac plebe, qua imnc tot mala operalur, pajg nostra, et bapc est sors nostra (Sap. ii, 6 et

«nAni.m £innni*K% AnAratiAnia (Vi\ »11». Sftd r.tfm Ifft- » » . e« j- ^i * j^--__ i -^

manum sanctae operationis (52) suas. Sed cvaa ve- nerit Eiias, et restituerit omnia, convertet ad eam rursus manum suam, ut sancta, sicul oiim, mirabi- liter operetun Et per Eiiam, inquit, tscoquam ad purum tcoriam tuam, id est purgabo rubiginem sae- cularis inteiiigentiae de Scripturis. Et auferam omne Mtagnum tuum^ id est quidquid faisi dogmatis ba- bueris ; Elias enim restituet omnia,

< £t reslituam jttdices tuos, ut fuerunt prius; et eonsiiiarios tuos sicut antiquitus, > ut quae in prin- cipio apostoios habuisti, in fine simiies babeas apo- stoiis Eliam et Ilcnoch, aliosque doctores egregios non inferiores iis qui fuerunt post apostoi^s. Po$l hme, id est postquam bos tibidedero, vocaberis ctvt- ta$ justi, et urbt fidelis^ quae nunc autem accusaris

seqq.) > Ecce qiiomodo elegerunt amoeniutes borto- Tum, et quid est hortos eiigere? Super his graviter erubescent, quando confusione pleni stabunt ante tribunal aeterni Judicis. Tunc namque erunt utquer- cus, ex qua defluunt folia ; quia nullum jam prae- teritae delectationis fructum habebunt, et omnenr prorsus decorem amittentes, nudi remanebunt et aridi, atque ad comburendum idonei.

Erunt et sicut horlus absque uqua ; quoniam sol justitite, appareus in judicio» terreiut illos, et omoem bumorem ac viridiialem eorum exsiccabit; uode Jacobus: < Exortus cst sol, inquit, cum ardore, et arefecit fenum, et flos ejus decidit» et decor vuitua ejus deperiit {Jacob. i, lij. > £t addidit : < Ita et

facto esae mereUix. FacU est mereirix, sicut dixi- C dives in iiineribus suis marcescit (ibid.). > Sequi-

mus« ingens multitudo popuii hujus, quia se ipsam

diabolo prostituit in voluptatibus. Sed postquam

Elias, qui r^stituetomnia, reduxerit eam ad castum

amorem iegitimi viri, non jaro meretrix vocabitury

sed civitas justi, id est pkbs Dei. £t quia deinde

veniet dies judicii, congrue subditur :

< Sion in judicio redimetur, > etc. Sion namque, id est Ecclesia justorum redimetur ab iis miseriis ia iiio judicio, de qua redemptione dicit ipse Saivator? « Respicite et ievate capita vestra, quoniam appro- pinquavit redemptio vestra (Luc. xxi, 28). > Et ro* ducent eam angeii in justitia, quoniam < mittet Fi« lius hominis angelos suos cum tuba, et voce magna,

tur

< Eterit fortitudomtra ut favilla stupae, etopus vestrum quasi sciniiiia* et snecendetur utrumque simul, et non erit qui exstinguat. > Iniquorum for* titudo, qui coofidunt in virtute sua, et pro vitae hu- jus concupisc^ntiis tot lai)ores fortiter toierant, erit in resurredione coutriia et arida, et a4 concreman- dum apta ut£aviUa stupae. Unde etaliasdictumest: < Stupa coilecla Synagoga peccantium, et cousum* matio iilorum flamma ignis {Eccli. xxi, 10). > Et opus iliorum quasi scintilla erit, quaodo iiicipiet eos iiicendere recordatio maiorum, quae fecerunt, quoniam scriptum est: < Yenieni in cogitalione

et eoogregabuut eicctos ejus a qualuor venlis (Malth. ^ peocatorum suorum tinidi, et traducent ilios ex ad<

XXIV, 31), > et tunc conleret simul sceiestos, id est interfectores sanctorum et alios peccatores ; et qui, abAntichrislo seducti, dereliquerunlDominumyCon- suinentur selernaiibus suppliciis. Cofi/tM^eti^tir enim ab idoliSf quibus sacrilicaveruttt. Idoiis sacrificasse ilicuutury quia juxu fidem apocaiyp^ift Joannia < adoraveruut draconemy qui dedit polestalem be« stisp, ei adoraverunl besliam el imaginem eju6 {Apoc. xui, 4 et seqq.) ; > aul iiabiienuil charaete- rem ejus in dextera manu, el in frontibus suis, aut nomea eiua, aut numorum uominis ejus (Apoc. xiY« 9). talibus idoiis saciilicaverunl nequissimas

verso iniquitates ipsoruw (Sap. iv, SO). > Nam sio- ut scinliila nulritur in slupis et incendil eas , sic peccatorum suorum memoria fiet istis incboatioper- petuae concremationis ; et postqoam audicrinl : < Disccdite a me, maiedicti, in ignem «temum {Matth. xxvy 4i), I succgndetur utrumque simul in gehenna, et ipsi sciiicet el opus eorum. < Etenim quod factum esl, cum illo qui fecit tormenta, pa- tietnr {Sap. xnr» 10) ; > sicnt vir sapiens kM|uitur : £f non #rtl qui estslittguat : quoniam < vermis eo- rum non morietury el ignis eorum non exstinguo- tur (Isa. Lxvi, ^i). >

(32) Cod. G., acftonM

45 COMMENT. IN ISAIAM

CAPUT II,

Yebs. I* — c yerbam, quod \idit Isaias, filius Amos, super Juiiain et Jeru8alem. i

N«Tum orsums sermonem praemiuit novum titu- Im, ut ea, quae sequuntur, distinguat a superiori- bus. Qui se Terbum nequaquam audisse dicit, sed Tidisse ; quia, quando non per sobjectam ereaturam, aed per semetipsum Dominus loquitur, de verbo ejus siiie verbis ac syilabis cor audientis docetnr. Oeo enim quasi quaedam verba nobis dicere est oe- calta vi ea, qus agenda sunt, intimare, et cor ho- mini^ignarum non adhibito strepitu aeternitatis ser* ■MNie doctum repente de absconditis reddere. Nam quia auditus ea, quae fiunt ad se, non simul omnia dicta comprehendit, quippe qui et cansas per ?erba, et pariiculatim yerba, per syllabas per- cipitf vlsus autem in eo, quo se dirigit, lotum sn* bilo el simul apprehendit ; Dei locutio ad nos In^ triosecus facta videtur potiusquam auditur; quia dnm semetipsam sine mora sermonis insinuat, re- pentina luce nostrae ignorantiae tenebras illustrat. Bene itaque propheta, verbum se vidisse, testalus esC ; quouiam in secreto visionum ccelestium luci- dissimo mentis intuitu simul totura cognovit, quod non simul toturo foras loqui potuil. Vidit autem tmper Judam ei Jerusalem ; quia, quae vel Synagogae vel Ecclesiae veniura eraiit, divinitus agnovit. Judas namque prtmo Judaeorum, ac deinde Cbristianorum populus inielligitnr : et Jerusaiem primo Synago- gam, deinde ficciesiam signiflcat. Propheta vero, €uod viderat narrare incipiens subdit :

Vsas. i. — c £t erit in novissirais diebus praepa- raios roons domus Domini in verUce montium, et eterabitur super coiies. >

Sed quaereodum est, cur incipiat dicens : Et eHt^ el non potitts , Erit. Et namque est eopulativa con? janctio; et scimus, quia non conjungitur sermo sobsequens nisi sermoni praecedenti. Hoc autem quod nsnc in eiordio narrationis hujus loquitur, conti-> niiari soperioriiNis dictis non potest, quia prjctitu- laiiouis interpositione sequestralur ab eis. Quare ergo inehoat, dicens : Et erit, cuni non sit sermoj €ui isle subjungatur? Sed hac in re sciendum, quia sicm Dos corporalia, sic prophetarum sensus sp.ri- talia aspiciunt, eisque et illa sunt praesentia, quae noslni ignorantiae absentia ^identur. Ufide flt, ut in menle prophetarum ita conjuucta sint exteriuri- bos interiora, quatenus simul utraque videant, si- miilqiie in eis flat et iiitus vertNin, quod audinnl, et foris, quod dicunt. Paiet igitur causa, cur lil- dMNivil, dicens: Et erit; quia illi verbnm, quod foris protulit, illi verbo, quud intus audieral, con* juflKit. Continiiavit itaque verba, quae foris protulit ▼isioni intiinae, idcirco inccepll, dicens : Et erit in noriuim%$ dtebms. Subjungit enlm hoc, quod exte- rins loqui inchoat, ac si et lllod foris sit, quod in- lus videt. Dies antem novissimos appdlat tempus evangelicac prdHlicalionis. Nos enim sumus, c In quos flucs saeculorum devcnerunl (/ Cor. x, 11). i

LIBRI OCTO. - LIB. i. M

A < Erii in novissimis diebus praeparatus roons do^ mus Doniini in verlice monlium. • Domu$ Domini Israeliticus populus fuit. Mon$ ergo domns Domini ilie appellatus est, qui ex Israelitico populo incarnari dignatus est. Fuerunt autem in eodem populo sanctl viri, qui montes jure vocarentur, qula per vitae me- ritum ad coeiestia propinquabant. 8ed incamatus Unigenitus istis montibus aequalis non fuit, qnia merila omniuro ex su2( divinitate transcendit. (Jnde et recle mons super verticem montium dicllur, quia ex divinilate sua inventus est etiam super cacumina Sanctoruro, ut qui multum in Deo perfecerunt, cjus vesligia vix potuissent tangere cx vertice cogilatio- nis. Itaque pTcsparatu$ e$t in vertice montium; quia inter homines apparuil super omnem pruphe-

^ tarum et apostoloruui celsitudinem ; et elevatus super colles, quia designavit et alios septuaginta duos {Luc, X, 1) discipulos, qui subliines quidem fuerunl, scd tamen aposiolis inferioies, ut moniibus colles. Ipse enim super cos, qui fidem susceperunt, elevatur. Omnes quoque excellentes sancti, qui apo- stolos secuti sunt, in comparatione eoruin coHe$ vocarl possunt. Sequitur : < Et flueut ad euui om- nesgentes. i

Vers. 3. — c Et ibunt populi multi et dicent :

Yeniie ascendanins ad montem Domini, et ad do-

mum Dei Jacob, et docebit nos vias suas, et ambu-

labimus in seroitis ejus. >

Quia per praedictos montes et coUes toius orois

Q ad Cbristuin erat convertendus, recte subjuiiclum est : Et fluent ad eum gente$y et ibunt populi multi, Quia vero plurimi eoruro, qui convertebanlur, sese vicissim ad conversionero exhortabaniur, congrne dictun esse roemoratl sunt : Venite^ ascendamu$ ad montem Domini, et ad domum Dei Jacob^ id est ad Christum et ad Ecclesiam. Et docebit no$ via$ $ua$. Via autem ejus pax, via ejus humiiitas, via ejus pa«* tientia est. Nam in munduro ad opprobria ei ad contumelias, et ad passionem venit, et adversa aequanimiter pertulil, prospera fortiter vitavit, et ad aeternae viiae praemia invitavll. Ilas vias ergo suas docuit eos, qui post ad fidem venerunt, ut seque^ rentur vestigia ejns. < Qui enim dicit se in ipso manere, debet, sicut ine ainbulavil, et ipse ambulard

D (/ Joan, II, 6). i Sed unde sensus iste gentibus essel fulurus, ut ad Chrisium coufluerent, subjunctum est:

t Quia de Sion exiblt lex, ei verbum Dominl de Jerusalem. i Lex enim Moysl et verbum praedica- tionis evangelicae ab Jerusalem per apostolos in uni- versum orbem exivit, et orones gentes vias suas do- cuit. Sequitur :

Vers. 4. — t Et judicabit gentes, ei argnel po» pulos multos. t

Judicavit gente$ sermo Domiiii , quia malltlam eo- rum, ut ad bonum converterentur, damnavil, atqne populo$ infidelitatis corum arguit, ut resiplscerent. Vel idco geiites dlcil judicandas, quia creJiturae eraiit. < Qui eniiu non crcuit, jam judicatus esi

47

BERV£1 BURGIDQLENSIS MONACHI

M

(Joan. III, 18). I Populos autem, id est Judaeos noo A *^f^^ nunc opibus ut olim patres eoruro. Vel iniqoi-

Judicandos, sed arguendos, quod ad se missum Fi- lium I>ei non receperunt. Sequitur :

c Et conflabunt gladios suos in vomeres, et lan* cets suas in falces. • Hoc in eis cernimus impleri, qui pro Christo arma deserunt, et reiigiosam vitam ducentes excolunt terram, ut ex justo labore sibi Tiaum acquirant. Sequitur :

i Non levabit gens contra gentem gladium, nec exercebuntur ultra ad pradium. > Unitas fidei et cbaritatis omnes gentes in Chrlsto pacificavit, ut nunquam gens contra gentem gladium arripiat. Nam justorum Ecdesia, quae per omnes gentes est, gia- dium adversus quemquam levare prohibetur, cum audi; a Domino : < Qui te percutit iu unam maxil-

tatibus et idoloiatriae sordibus repleti sunt ut otim ante legem. Et augures habuerunt^ ut gens Phiiisti- norum habere consueverat; quia magos et ariolos consulebant sicut et gentes, qu» nolitiam Dei non acceperant. Et puerit atiemt adhmterunty quia etiam alienigenas pueros quaerebant ad committendum illud abominabiie flagltium. Qui divitiis intelliguntur re- pleii^ nunc exponitur quomodo repleti tunl ut oitm, cum subditur :

Vers. 7. — c Repleta est terra argento et auro» et non est finis thesaurorum ejas. >

Vers. 8. — c Et repleta est terra aquis et innu^ merabiles quadrigae ejus. >

Non ett finit thetaurorum ejut; quia semper ava-

lam, prael)e ei et alteram; et ab eo, qui aufert l3>i B rufteget, non quo thesauri finem non habeant, sed

Te«tiaieutum etiam tunicam noli prohibere; omni autem peteiiti te tribue, et qui aufert, qu« tua sunt, ne repetas (Luc. vi,29, 30). i Gens ergo contra gentem non levat gladium? quia sanctorum Ecclesia in cunctis gentibus haec praecepta custodit. Ista quippe senteniia de electis solummodo prolata est, qui c digne i ambulant c vocatione, qua vocali i sunt, c cum omni humiiitate et mansuetudiue, cum patientia supportantes se invicem cum chari- tate, soUiciti servare unitatem Spiritus cum vinculo pacis (Ephet. iv, 14). > Nam perversis, qui nomen Christianitatis habere videntur, et pro temporaliims discordias et pugnas faciunt , improperat Jacobus :

quo possidentium animus non impleatur. Et innu- merabilet quadrigm ejut, Quia dignum numero non est, quod contra Dei imperium possidetur. Lex enim prohibuit regibus Israel equos et currus mul- tiplicare (i Reg. viii, 11). Sed quemadmodum ini- quiialibus et idololatria repleti sunt utolim,ostendit sermo subjunctus, quo dicitur : c £t repieta est terra idolis; opus manuum suarum adoraverunt quod fecerunt digiti eorum. >

Vers. 9. — c £t incurvavit se homo, et humllia- tus est vir. >

Nam, sicut olim in iEgypto serviebant idolis, ita et nunc fecerunt, atque coram simulacris se incur-

c Concupiscitis et non habeiis, occiditis et zelatis, ^ vaverunt; quod tamen non ad adventum Domini, sed

et non habetis (35) adipisci, litigatis et belligeratis (/ac.iv,2). > Eleclorum autemEcclesiay quae degeii- iibus universis congregata esl, pugnare nescit ad invicem, pro quibus oravit Saivator, dicens : c Ut oinnes uiium sint sicut tu Paler in me, et ego in te, ut ipsi in nobis unum sint , ut mundus credat quia tu me misisii (Joan, xvii, 21). i De quibus et Psal- mista dicit : c Pa>x mulia diligentibus iegem tuam, et non esl iliis scandalum (PsaL cxviii, 165). • Bene itaque vocalis ad Chrisium gentibus diclum est, quia non levabit gent contra gentem gladium^ nec exercebuntur uttra ad praslium. Post haec Judaicam plebem ad bujus gratiae novitatem invitat sul>- dendo:

ad superiora tempora referendum est. Quia quando Salvator in carne apparuit, non colebant idoia, sed antiquis temporibus ea coluerant, sicut et caetera» quae scripta sunt, perpetraverunt. Nam cum eos propheta dixisset a Deo projectos, coepit ostendere mala quae jam ipsi fecerant, et opera quibus dediti erant, quando projecti sunt, ut ob meritum nimia perversitatis suae illos deciararet esse projectos. Unde et post descriptionem tantarum iniquitalum subjungit, dicens Domino, cui hactenus locutus est :

c Ne ergo dimittas eis. > Nam sic populus ilie oflendit, ut jam remissionem peecatorum obtinere non possit, quoniam Christum, qui solus a peccatis

Vers. 5. — c Domus Jacob venite, ambulemus in d liberat , suscipere noluit. c Impossibiie est enim

lumine Domini. i

Id est, gressus bonorum operum ponamus in luce Evangelii. Videns autem eos obstinatis animis in vctustate perseverare, subito conversus ad Do- minum, cur eos ad lumen venire monuerit indicat, dicens:

Vers. 6. — c Projecisti enim populum tuum, do- mum (34) Jacob. i

Id est, gentem Judaeorum ob perfidiam expulisti. £t causas projectionis eorum adjungit, dicens : c Quia repleli sunt ut olim, et augures habuerunt ut Pbilisthim, et pueris aiienis adhaeserunt. > Repleti

sanguine hircorum et taurorum peccata auferri (Hcbr. X, A). 9 Unde eis et ipse Dominus ait : c Dixi vobis, Quia moriemini in peccatis vestris : si enim non credideritis, quia ego sum, moriemini in peccato vestro {Joan, viii, 24). >

Possumus autem domum Jacob ioielligere plebem fidelium, quia de Christo dictum est: cDabitilii Dominus Deus sedem David patris cjus, et regnabil in domo Jacob iu aeternum (Luc. i, 32). > In qua scilicet domo mali cum bonis permisti sunt, et om- nes eodem Christianitaiis vocabulo communiter ap- pellantur. Quod autem nunc de domo Jacob dicitur.

(33) Alias, non potettit.

(34) Cod. G., domut.

49 COMMENT. IN ISAIAM LIBRI OCTO. — LIB. l. M

Doo de justis, sed de hac multitudine peccantiuni, A Isaias pnero$ alieno$ vocat ; et quod ibi dicitur :

qiue Gbristi nomen adhuc conGtetur, debet intelligi. Quibus recle dicilur: DomusJacob vemteet ambu- iemtu in lumine Domini ; i quia iux venit in mun- dum, et diiexenint homines magis tenebras quam lucem. Omnis enim qui male agit, odit lucem et non Tenit ad lucem, ut non arguantur opera ejus ; qui aotem facit ▼eritatem, venit ad lucem, ut manife- stentur opera ejus» quia in Deo sunt facta {Joan, iii, 10 el seqq,). i

Dicit ergo peccantibus : Venite et ambutemus in lumine Domini, Ac si dicat : i Abjiciamus opera te- nebrarum {Rom. xiii, 42), > et € ut fiiii lucisambu- lemus. Fructus enim lucis est in omni bonitate et justitia et veritate {Ephe$. v, 8). i Am6ti/emtfs, dicit.

irisanivit in amatores sttos, lioc est, quod hic dicit : Etpueri$ alieni$ adliasserunt. Quod autem dixerat: Repleti sunt ut olim^ consequenter aperit, dicens : Bepleta est terra argento et auro, el non est finis the- saurorum ejus. El lepleta est terra ejus equis, et iiintt- merabites quadrigce ejus, Et manifestum est quia populus, qui taiia sectatur, non quaerit coelesita. < Non enim potestisDeo servireet maniinonse {Matth. VI, 2i), I id est divitiis. Ubi et mystice subditur :

Et repleta est terra idolis. Nam qnid idolorum nomine designetur, ostendit Apostolus : c et avari* tiam, I inquit, cquae est idolorum servitus (Co/oss. III, 5). I Quia ergo populus iste praedictas opes per avaritiam congregat, recte dicitur, quoniam repleta

quia Cathoiicis loquitur, et idcirco secum eos ad B est terra ejus idolis. Sequitur : Opu$ manuum ^ua'

bene agendum hortatur. Sed quia illi, monitionem ejus sequi contemnentes, pertinaciter in tenebris o- penim malorum perseverant, deserit eos, et ad Do« mioam conversus, terribilem mox sententiam de ipsis profert : Projecisti populum tuum domum Ja* €ob^ quia repleti sunt ut olim. Repleti sunt divitiis, quas avide congregaverunt, et retinent sicut olim, antequam ad Chrislum advenissent, et ideo projecti sunt ab illo. Ipse enim, projiciens eos, dicit : t Omnis ex vobis qui non renuntiat omnibus quae possidet, non potest meus esse discipulus {Lue, xiv, 33). >

Sobduntur et aliae causae, propter quas projecit illos . Quoniam augures habuerunt ut Philisthiimy id esl malhematicos et divinos, eonsuluerunt sicut ethnici. El pueris alienis adhwserunt^ id est immun- C dis spiritibus in perpetratione malorum velut in for- nicalione delectabiliter coujuncti sunt. Unde ad Eze- cbieJem Dominus ait: < Fomicata est Oolla super me, et insanivit in amatores suos, in Assyrios, pro- pinquanfes principes et magistratus, juvenes cupi- dinis omnes {Exech. xxiii, 5). > OoIIam quippe vocat Samariam. Et quid per Samariam nisi muliitudo isu peccantium exprimitur? Quid per amatores e|us Assyrios nisi maligni spiritus? Assyrii namque toar- guentes sive eonvincentes interpretanlur; et daemo- nes vocantur Assyrii, quoniam quos nunc in mali- lia sibi sodant, in ftituro «udicio accusant et con- Tincunt Fornicata est igitur OoIIasupervirum suum,

rum adoraverunty quod fecerunt digiti eorum. Opus manuum suarum adoraverunt; quia malum, quod quisque speciaiiter operatur, hoc quasi proprium Deum colit, sicut edaces, f quorum Deus vcnter est {Phitip. III, 49). I Sequitur :

< Et incurvavit se homo, et humiliatus esl vir. > Ad supernam lucem iniuendam homo conditus fuerat ; sed, peccatis exigentibus, foras missus mentis suae tenebras portat, superna non appetit, infimis intendit, coelestia non desiderat, terrena semper ia animo versat. Jneurvavit igitur se homo^ et Mcmt/ta- ttfs est vir. Omnis enim peccator, terrena cogitans coeleslia non requirens, sponte incurvatus est; quia dum desideria inferiora sequitur, a mentis suae re- cliludine inclinalur. Terram quippe semper inlue- lur, qui incurvus est, et quo pretio sit redemptus, non meminit, quia ima quaerit. Propter quae omnia subditur : < Ne ergo dimitlas eis. > Damnabilia enim sunt universa haec, el iis, qui talia faciunt, repente superveniet dies ultionis aeternae. Uiide el sequilur :

Vers. 10. — < Ingredere in pelram, et abscondere in fossa humo a facie timoris Domini, et a gloria majestatis ejus. i

Petra vero duritiam cordis nostri designat, pe- Cram quippe ingredimur, cum cordis nostri duritiam penetramus : atque a facie timoris Domini in fossa humo abscondimur^ si terrenas cogitationes egeren-

et insaniTit concupiscenlia in amatores suos ; quo* |^ tes, ab ira districti Judicis, in humiiitate inentis

niam plebs ista, quae Christo desponsata fuerat» mandataChristi contemnit, et desideria malignorum spiritoum libenlissime facit. Qui sunt principes et magislralus adversariae partis, quia < non est nobis coUuctatio adversus caruem et sanguinem, sed ad- versus principalus et poteslales, adversus mundi re- dores tenebrarum barum {Ephes. vi, 12). >

Qui etjuvenes cupidinis appellanlur, quoniam ad animarum corrupiionem fervent, et dum pravas de- lectationes suggerunl, seipsos velut speciosos inte- rioribus oculis deceptae menlis ostendunt. < Ipse enim Satanas transfigurat se in Angelum lucis (// Cor. XI ; 14). > Itaque malignos Spiritus, quos Eze- chiei Assyrios, juvenes cupidinb appellat nunc

nostrae celamur. Quo enim terra plus feriendo pro- jicitur, eo pavimentum semper inferius demonstra- lur. Unde et nos si a nobis studiosius terrenas co- gitationes ejicimus, quo apud nos abscondamur. humilius invenimus. Ecce enim quia divini judidi dies imminet, quasi ipsa jam timoris ejus facics ap- paret; tanto magis necesse est, ut unusquisque illum lerribilius tinieat, quanlo jam gloria majesla- tis ejus appropinquat. Quid ergo agendum est» quovefugiendum?Quo enim quis latere cum po- teril, qui ubique est? Sed ecce pciram ingredi, ac fossa humo occultari praecipimur, ut cordis uostri duritiam dirumpentes, eo iram invisibilem decline- mus, quo ab amore visibilium apud uos \w ^qv^^

M HERYEI BURGIDOLENSIS MONACHI H

suhinihimur, iit eam prav» cogiutionis terra eji- A Utum et elevttum sicut cedros LiiMni {P$al. citur, roensapud se ipsam tanto tulius, quanto et zxxvi, 55). >

tanto

humilius abscondatur. Postquam autem prophela tonsilium pncmisit, quomodo quis ab ira diei illius oeculuri posset ; de iilis jam, qui sic ab ea seipsos abscondere aegligunt, subjungit :

ViRS. 11. •— I Oculi sublimis (35) homiuis humi- liati sunt, et incurvabiiur altitndo virorum; exal* Ubitur autem Dominus solus in die iila. >

Adhuc futurum ezspeaatur judicium , el jam qiiasi de pr»terito diciiur : Oculi tublimii kominit humiliati iunt. Sed apud Oeum jain factum est ju- dicium. c Qui enim non credit, jam judicalus est {Joan, III, 18). > Licet ergo terrena potesUte snbii- mis adhuc foris appareat quiiibet impetus, jam U-

Quercu» autem ingentes et robustsB sunt arbores. Ba$an vero bruchu$ sive pinguedo dicitur. Et quid per hmcbum, qui pene totus est venler, nisi eda- citas et ventris ingluvies intelligi polest; sed et pinguedo ex assidua ciborum abundantia nascitur. Qnid ergo quercu$ Basaii, nisi eos desigiiant, qui ob poteiitiam saecularem et ob firmaum cordis ela- tionem grandes et rigidi sunt, atque per ventns in- gluviem saginanl carnem ? Jure igitur veniet die$ ultionis «upfr onift^f cedro$ Libani $ublime$ ei er<- ctae^ et iuper omne$ quereu$Ba$an, Sed etper montee $xcel$o$ intelligi possunt reges et imperatores su- perbi, atque per colle$ elevatoe consules caeUri et

men intus ante Oei oculos humiliatus est, atque de« B pnncipes elati, quihus ultio debiu superveniet.

Jectus. Vel quod ait : Oculi $ubl%mi$ kominie humi^

liati ««nl, potest inteiiigi dixisse pro eo quod est,

humiliabuntur. Et iste sublimis homo specialiter

iile c liiius perditionis » potest accipi, qui c adver-

satur et exloilitur supra onine quod dicitur DeuSt

aut quod colitur, quem Dominus Jesus interficiet

spiritu oris sui, et destruet iilustratioue adventus

•ui (// Tka$$. II, 4). >

c Et incarvabitur altitudo virorum. > Quia c om* nis, qui se exaiut, humiliabitur {Luc. xiv, 11). i £4Ni/ia6tliir oiifsm Dominu$ $olu$ in die illu. Quia lonc perfecte complebitur quod diaum est : c Qm* Aii subjecisti sub pedibus ejus. Nunc autem neodum

Quid vero per turrim exceUam^ nisi quaelibet ani- na superbiens exprimitur, quae caeteris in hoc mundo forti poteotia supereminel? Et quid per fRttniifi mMftiriim, nisi divites , qui muniuntur suis upibus, et aiios male agentes muniunt et protegunt^ £t super hos igitur ventura est dies Domini. Multis vero appellationibus designavit superbas pote- sutes saeculi, quia multae sunt in hoc mundo digniutes , per quas multi perditionem sibi ae« quirunt.

Thani$ auun mare dicitur. Et quid est mare, nisi sseculom istud f Quae sunt ergo natfee Thareis, iiisi roentes homimim, qu» per amarum pelagus

videmos omnia subjecU ei {Heb. ii, 8). i PropheU Beculi hujus variis desideriis ducuntur? Rursus

. ,. „.-j . 1.1. i.u..j^«;--^ Tharsis interprelatur esploratio gaudii. Et qua

sunt nam emploraiionie gaudii^ nisi humanae roeii- tes, quee in hoe mundo gaudia prssentium volu- ptatum eiperiuntor, satisfaciendo concupiscentiis suis ? Quid autera vi$u pulchrum e$t, nisi omne quod in mundo concupiscitor, dum fatsa seu vana pul- chritudine falHt oculos intuentiuro ? Veniet iUque die$ DomiM $upef omne$ nave$ Thar$i$, et $uper omne quod vi$u pulchrum e$t. Ubi et praemissa repH- catur sententia, cum suhditor :

Vers. 17. — c Et Incurvahiiur sublimitas homl-

num, et huiniliaWtur aUitudo virorum, et elevabltur

Dominus solus in die illa. >

Tunc incurvabuntur, qui nunc soperbe eriguntur;

D et Domifiiii tunc etevabitur, cojos nunc humitiUs ab

eis despicitor. Seqoltur :

Vers. 18. — c Et idola penitus conterentor. >

Idola tunc ronlereiifiir, quia peccatum avaritle

tormentis »terna!ibu8 ponieiur. Nam, slcut vir sa-

piens ait : c Conteretur cum delinqoente delietom

{Eccl. xxvii , 5), > Vel iU : Dominue elevabitur, tt

homo inclinabitur , et idoia conterentur. Tandio

enim vldetur liomanos sermo habere ratlonem,

quandio dlvlna scientlse non fueril comparatos.

Cum autem roendaclum veriUti qoasi stipula Igni

propinquaverit , clto voratur et deficit, et omnia

dogmau falsiutls» qo« hubc idola oomhnaiitor, eo

vero, qoi dixerat» quod incurvabitur aliitudo viro* ruro, per partes enumerando probat, a^jungens :

Vees. li. -* c Quia dies Domini exercituum super iMDnero superburo et excelsuroy et super oronem ar- roganUro, H humiliabitor. >

Vers. 15. — c Et soper omnes oedros Libani subiimes et erectas , et super omnes quercos Ba- san. >

Vers. 14. — c Et super omnes monUs excelsos, et super omnes coUes elevatos. >

Vers. 15. — c Et super omnem turrim excclsam, et super omnem murum munitura. >

Vers. 16. — c Et super omues naves Tharsis, el super omne quod visu puichrum est. >

Diet , inquit, vindictse Domini $uper omnrnn $u* perbum rocnte, et exceUum potentia, id est super oronero qui de excelieniia potestatis intumescit, et soper oronem qoi jacuntiam arrogantia secutor. Ceidrl vero tantae sunt altitudinis, ut omnem arbo- rum reliquarum altiludinem sua proceriUU tran- •cendant. Libanus auUm candidatio dicitor. Et qutd per Libanum nlsi gloria hujus saecull exprimitur? Quid vero per cedro$ Libani $ublime$ et erectae nisi illi figuranlurqul, in excellentlssimls saeculi digni- Utibus positi, cervlcem mentis in supeHMam erigunl? Unde scriptum esl : c Vldl Inplom soperexal-

(55) AUu, •ubiinm.

S5 COMMENT. IN ISAIAM UfiRI OCTO. — LIB. I. 84

q[iiod simalttt tunl atque conficta, pentCtts conferen- A Vers. 20. ~c In die illa projiciet homo idola

tmr ; coniqtte piYore Domini quis fuerit perterritus, priraoiD in spetunca pectoris sui, et in voraginibus terrs abscondet hsBC Idola, non audens proferre qvod male ftnxerat. Sic Deus enim perfectus est, m haee prius celata projiciat, et in se esse non pa- liatar. Sequitar:

Ykrs. 19. — c Et introibant in speluncas petra- ram, et in TOragines terrse a facie formidinis Domini da gloria majestatis ejus, cum surrexerit percutere lcrram. i

Hoc el In Apocalypsi Joannls ita legitur : c Reges lerrae el principes et tribuni, et divites et fortes, et omnis serrus et liber absconderunt se in speluncis ei pelrb montium , et dicunt montibus et petris :

argenti sui, ct simulacra auri sui , qu» fecerat sibi, ut adorarel talpas et vespertiliones. i

Vers. 2!. — c Et ingredieiur fissuras (56) petra- rum, et cavernas saxorum a facie formidinis Do- mini, et gloria majestatis ejus, cum surrexerit per- cutere terram. i

Dies namque pro eo tempore, quo iux veritatit mundum per apostolos irradiavit, posita esl. Bomo autem vocari solet, qui bestialera sensum ratione transceudit. Homo igilur, id estunusquisque ratio- tiabiliter cogitans, in illo tempore projecit idola. Adorabat namque In eis talpas et vespertiiiones. Talpae enim caecae suni, et sub tcrra manenles in- leriora terrae fodiunt atque foras expellnnt. Et quid

Cadtte super nos, et abscondlte nos a facic seden- B per talpas nisi daemones flguranlur, qui lucevisionis

Hs soper thronum, et ab Ira Agni, quonlam veniet dies iraeipsonim, et quispoteril stare?i {Apoc. vi, 15-17.) immlnente igitur vicino adventu districti Jndicis, qoando fVequenter apparebunl signa magna d hoiTibiiia < arescentibus homlnlbus prae timore ci exspeelatione eorum, quae supervenient universo otIh {Lue. XXI, 86;, i Intrabunl in speluncas et In voragines lerrae, volentes se alncondere a facle su- pervenienliam malorum. Adventum ergo Judlds vocal sarrectionem ejus, sicut et beatus Job, cum dicil : c Quid enim faciam, cum surrexerit ad judl- eiam DeusT > (Jok xxxi, 14.) Nam modo sedet ad dexleram majeslalls in excelsis ; sed tunc surgel perealere lerram , quando veniet judicare saecu-

Haec umen el de excidio gentis Judaeorom, qaod per Romanos factam est, possunt accipl. AK enim, C|nia dtes Domini exercituum super omnem superbum ti exceUum, elc. Nam superbiet arrogantes pef eedroi lAbam et quercus Basan; per montes et colies inldllgi possunl tam Pharisaei quam onines qnl, in IDo populOy primatum gerebant ; per turres et muro8« ciTilales el praesidla eorum ; per naves Tharsis^ flli c|ai contra Romanos tunc in aqais pugnaverant siC'* ni in mari Galileae; per omnequod visu puichrum ett^ generaliter quidquidin eis formosum aut hone- stum videlMlur. Nam super haee omnia venit lunc ira Dei.

inlimae carentes, corda carnalium veiut terram sug- gesliouibus illicitis foJiunt, et quod male suggerunt, in locutionem et in opus erumpere faciunt ? Vesper^ tiiioms vero Incumbentibus lenebris et noctu vo- lant, ac plcrumquc per terram gradiuntur. Sic et amatores tenebrarum maligni spiritus, quoniam de naturat subtililate superbiunt, volant ; quia vero de supernis projecti ad spem coelestium nulla jam respiratione se erigunl, per terram repunt.

Sed et mentibus hominum, quibus Intema iux deficit , per haec duo vitia maxime illudunt ; quo- niam alios per superbiam, et alios per luxuriam deciplunt. In eis quippe, quos in fastu superbiae , quasi alta sapleutes elevant, volant; in els autem, * quos per iuxuriam prosternunt, per terram repunt. Has uaque talpas el vespertiliones adorabant in Idolls suis gentiles; et ideo quisque rationabiliter cogitans projecit ea, ex quo praedicationem verita- tis audivit, et ingressus cst fissuras petrarum et ca- f}emas saxorum a faeie formidinis Domini. Et Moysi diclam est in Exodo : c Ponam te in foramlne pe- Irae, et protegam dextera mea (Exod. xxxiii, 22). i — c Petra autem erat Christus (/ Cor. x, i), » foramen petrae plaga lateris Chrlsti est, In quo lutissune protegitur quisquis ad illud fideliter con- fngll.

Sicut ergo Christus ibi per pelram, ita In hoc locd

per pelras et saxa intelliguntur sanetl ; et sicut per

Eleratos est autem Dominun soius in die iiiay id p fbramcn vulnus Dominlci lateris, ita per flssura

in tempore fllo; quia c Deos exaltavit illnm, et donavit illi nomen, quod est super omne nomen, ut !n nomine Jesn onme genu flectatar {PfnHp. ii, 9). > Et genlibas ad fidem venientibos idola penitus con- Irila sont. Judaet autem iitlroierunt in speiuncas pe- trorsm, et tn wragtnes terrm a faeie fonnidinis Do- flmit,qaando sarrexit per Ronrainos percutere terram eoram ; qula, captls urbibus, abscondebantur in an- tris el subterraneis , ut et Ipse Josephus cum so- dis sois. Et quia tunc gentiKs quisque, cognita verilaie, conversus ^t ad pcenitentiam, recce sttl>- lonctam est :

(M) Alias, scissoras.

petramm et cavemas saxorum vwTnera sanctorum martyrum. Ingreditur itaque fissuras petrarum et cavemas saxomm a faeie formidinis Domini et a gioria majestaiis ejus, quae revelabiiur, cum sur- rexerii percutere terram, quisquis peccatorum cons- cius et fulurae discussionis, timidus, eorum quos pro Christo passos novit, patrocinia fideliter et hu- militer rcquirit, et ipsorum meritis el inlerveniioni- bus ab ira ventura protegi deposcit. Vel tunc sur- rexit Dominus percutere terram, quando corda gentilium concassit ad poenitentiam. Et qaotidia percutit ipse terram» quoties menlem peccatoris eon-

ri

K5 HERVEf BIRGIDOLENSIS MONACHl 5G

turbat, ul convertatur; ct lunc homo, id est ratio- A qualis cral Balaam (Num. xiii, 5). Ipse enim fuit

i.abililcr sapicns, iugredilur prxdictas fissuras pe- trarum,

Vcl argcnlum ct aurum scrmonc ct sensu potcst accipi, unde iiunt idola perversorum dogmatum; quse qui prcjecerit, ingredilur fissuras pelrarum et cavernas saxorum^ et non in terra pulvere et vili lu- to, scd ut finna ratione versctur et inveniat sibi di- versa virtulum foramina, pcr quae ad vcritatem per- venire valeat. Prophela vero multa paulo superius de excidio Judacorum locutus cst. Unde nunc con- siderans, quia propler necem Salvatoris liaec omnia passuri erant, admonet illos ab ejus inscctalione desistcrc, dicens :

Vers. 22. — c Quiescite ergo ab homine, cujus

ariolus, et tamen ei loquebatur Dominus, et ostciv- deliat pleraque sccrcta sua. Nam ssepc etiam pcr alienigenas futura dicebanlur, sicut ab isto Balaam legimus, et de divinis Philistbinonim. £t ariolus crgo, id est qui interdum vcra, et interdum falsa nuntiat, ablatus est a Judaeis, quoniam et vcra et falsa pariter amiserunt. Senex etiam id est maturis moribus non est in eis. Qui iieque principem saltem super quinquaginta jam ullum habent, eo quod Do- minum Sabaolh, id est Ghristum occiderunt. Nec honorabilem vuUu; eo quod speciosus forma prae Hliis hominum non sit visus eis habere speciem ne- que decorcm. Neque consiliarium; quia sapicntia deseruit eos, quae dicit : c Meum est consiiium, et

spiritus in naribus ejus, quia excclsus reputatus cst j^ aequitas {Prov. viii, 14). • Recessit enim ab illis an-

gelus magni consilii. Jam non est apud eos, qui possit dicere : c Quaai sapiens architectus funda- mentum posui (/ Cor. iii, 40). i Migraverurit ab eis architecti, veuerunt td Ecdesiam, posuerunt fco- damentum Jesum Ghristum. Quibus et prudenteni eloquii myslici Dominus abstulit, quia nullus doclor cst eis relictus. Gessavit autem apud eos iegis et prophclarum interpretatio : leguut , et non intelli* ligunt. Ubi ct voce Dominica subjunctum est :

Vers. 4. — c Et dabo pueros principes eomnf, effeminati dominabuntur eis. >

Habuerunt enim posl Domini ascensionem priHci' pes pueros , id est puerilia sapientes atque pueriliter agentes. Et dominati sunt eorum effeminati , id est qui

ipse. I

Quid autem in naribus nisi praescientia , ct quid in spiritu nisi scienlia designatur? Saepc cnim id quod noa videmus, odore comprehendimus, ita ut nonnullse res etiam cum longe jaceant, flagranlia nobis qualitatis suae innotescant; dumquc per nares spirilum ducimus, plerumque aliqua et invisa prae- sciuius. Redemptoris ergo nostri spirilus esse in ejus naribus dicitur, ut videlicet scientia illius esse in pratscicntia dcsignctur; quia, quaecunquc sc scire in nalura humanitatis innotuit, haec nimirum ante saecula ex divinitate praescivit. Qui unde spiritum in naribus habuerit, mox propheta subjungit, dicens : Quia excetsus reputatus est ipse, Ac si diceret : Infe-

rius veniura dcsuper praescivit, qui ad ima de coe- G muliebriter prostituebantur. Quid autem vulgus ege> leslibus venit. Quiescite, inquit, ab hoc homine. Nam rit, audiamus.

propter maium quod infertis ei , audite quid sequa- tur.

GAPUT III.

Vers. i. — c Ecce enim dominator Dominus exer- eituum auferct a Jerusalem et a Juda validum et fortem, omne robur panis, et omne robur aquae. >

Vers. 2. — € Fortem et virum beliatorem, ct ju- dicem et prophetam, ct ariolum et senem. >

Vers. 3. — c Principem super quinquaginta, et honorabilem vultu, et consiliarium, sapientem de architectis, ct prudentcm eloquii mystici. >

Haec omnia post passionem Domini contigerunt populo Judaeorum. Nam per Romanos abstulit Do-

Vers. 5. — c Et irruit populus, vir ad virum» unusquisque ad proximum suum; tumultuabitur puer contra senem, et ignobilis conlra nobilem. >

Antequam Titus obsideret Jerusalem, pugnabat intrinsecus populus civitatis ad invicem, et irruebal vir ad virum, atque perimebat unusquisque proxi- mum <iium, et puer non deferebat honorcm seni, sed litigabat contra eum, et ignobilis dehonestabat nobilem. Gapta vero Jerusalem, cum paucae corum reliqui» in perniciem suam denuo rebellare tenta«* rcnt, aildiamus quid fecerint.

Vers, 6. — c Apprehendet enim, inquit, vir fra- trem suum, domesticum patris sui : vestimentum

minus a Jerusalem et a plebe Judaica validum et ^ tibi est, princeps esto noster; ruina autem haec sob fortem, et omne robur panis^ et omne robur aqutg^ et manu tua

fortem et virum bellatorem , ita ut famc ac siti mo- rerentur in illa obsidione, et ab hostibus suis tan- dem capti pcrimercntur, ac reliqui serviiute misera ubique dcprimcrcntur. Qui ex eo tempore ;tt(/tcem nuUum habent, quia per orbem dispersi nullo re- ctorc proprio gubernantur.

Et prophetam abstuiit eis Dominus ; quia verbum, quod in propheticis loqui solet, subtraxit. Jam quippe apud eos ultra non est, qui dicat : c Haec dicit Dominus {Exod. v, i). > Omnes enim conticue- runt, quia sermo Domini recessit ab eis. Nam neque vel uriolum habenl ullum, id est talem prophetam,

Tales enim meruerunt habere principes, qui de Ghristo, sicut legitur, dixerunl : c Nolumus hune regnare super nos. (Luc. xix, ik.) > Judicabant enim, dignum principem eum , qui sallem vestem hal>ftre poterat. Et non ob probitatem, sed ob consanguini- tatem eum praeierebant. Quod ait : tuina htBc sii^ manu tua^ hunc sensum habet. Miseria et calamila» tuo sustentetur et protegatur auxilio. Sed quilibet talis, quem sic eligebant, quam invalidus esset, ma« iiifesutur etiam verbis ipsius. Nam protinus addi- tum est : ^ Vers. 7. — c Respondebit in die illa, dicens : Noi>

57 COMMENT. IN ISAIAM

sam medicas, eC in domo mea non est panis, neque Tesdmenfum, nolite me constituere principera po- |Mili. >

Non 9um^ inquit» medicus, id est nescio mederi Testrse infirmitati , ut pristinam sanitatem per me recuperetis, quatenus resisiere vestris hostibus» ut quoDdam, valeatis. Ubi et propheta subjungit :

Tees. 8. — < Ruit enim Jerusalem, et Juda con- cidit; qoia lingua eorum et adinventiones eorum contra Domiuum, ut provocarent oculos majestatis ejus. I

Ruit JerusaUm^ quia destructa est ab exercitu Romanorum; et Juda conciditj quia populus Judaco- rnm illis miserabililer succubuit. £t hoc idcirco fa- (^um est : Quia lingua eorum fuerat contra Dominum^ com dicerent : c Reus est mortis (Matth, xxvi, 66). » — < Cnicifigc eum (Marc. &v, 13). > Et adinventio- nes^ quaudo dixerunt : < Quoniam nos audivimus eum dioentem : Ego dissolvam templum hoc roanu- factom, et post triduum aliud non manufactum aedi- icabo{Mare.xiw, 58).»

Sed nunc repetentes videamus , utrum et de aliis quam de Judaeis intelligi possint. < Quiescile, in- quit, ab homine, cujus spiritus in naribus cjus. > — 1 Eos, qui semel sunt illuminati, gustaverunt bonum ' Dei verbum (37) virtutemque saeculi venturi, et prolapsi sunt, > dicit Apostolus : < Rursum crucifi- geules sibimet ipsis Filium Dei, et oslentui habentes {Hebr. vi, 4-6). > Et hi ergo necdum quieverunt ab bomine, cujus spiritus in naribus ejus, Qui jam in- ttante adventu Antichristi usque adeo multiplicati snnt, ct caeteros pestileniiaB odore suo infecerunt, ut nro nunc Ghristianus verus inveniatur. Unde et ex parte magna jam completum esse dolentes accipia- mos. Ac magis implendumadhuc esse non dubitamus» <|aod subditur :

« Ecce dominator Dominus exercituum, auferet a lerusalem et a Juda vaiidum et fof tem, omne robur aqoae, > etc. Nam Jerusalem et Juda plebs ista lide- liom est, quae jam sic iniirmata est, ut diiliciie sit quemquam in ea reperire validum ei [ortem ad opus spiritale. Panis autem est corpus Redemptoris, quod In mysterio sumitur : aqua vero scientia sacra. Sed ro^air panis aufertur; quia sacramenti virtus ab eis, qui indigne illud percipiunt, toliitur, Similiter et To^iir oipitBf id est virtus scientiae aufertur indignis; quia si spiritus defuerit , scientia non habet virtu- B, nec fribuere faculutem valet, ul bona, quae

i, facias. Virum quoque bellatorem spirilualibus armis lide- literdecertantem raro est jam invenire. Judex etiam ecciesiasticus, qui juste judicet, diificile reperilur in lege Dei habens scientiam judicandi ; sed jam fere «mnia vana, etcaduca, et errore pLna. Sed et pro- pheta, id est doctor quilibet futura justorum gaudia, malorumque supplicia praenuntians, jam rarescit ni- Vix enim quis verbum praedicationis huic po-

f57) God. G., putavemnt etiam donum ccsleste^ ei

LIBRt OCTO« — LIB. L 58

A pulo jam erogat nisi occasione acquirendi pecuniam vel aliud quid transitorium. Et unusquisque talis praedicalor per ariolum fortassis exprimitur. Quia, sicut Balaam ariolus superstitione avaritiae suae de* seruit sermonem Domini, bonis, quae voce praedicat, vivendo repugnat. Nam ct Samuel ait : < Quoniam tanquam peccatum ariolandi est repugnare (/ Heg. XV, 23), I id est nolle obedire, sed obsfstere. Sed quis-* quis talis cst ariolus, ilatu novissimae persecutionis subito rapietur.

Senem vero, id est qui morum grandaevitate ma* turus sit, in hoc populo difficiliimum est invenire. Quinquagenarius autcm numerus pcenitentiam et remissionem pcccatorum designare soiet. Unde Da- vid poenitens in quinquagesimo psalmo remissionem

^ accepit. Poenilens igitur iu quinquagenario numero continetur. Quis est ergo Princeps super quinqua" ginta^ id est super poenitentes, nisi quicunque prae- bet exemplum poenitentiae, et annuntiat poeniten* tiam, atque convertit ad eam caeteros? Hujusmoa princeps erat Joannes, qui vestimentum de pilis cameli habens , locustas et roel sylvestre cdebat, et aiiis, ut < dignos |>oenitentiae fructus facerent {Luc. III, 8), I praecipiebat. Imo ct Christus princeps poe- nitentiae est, et caput corum qui salvantur per poe^ nitentiam. Unde et Judaei nolentes eum esse princi- pem quinquagenarium, dixerunt ei : < Quinquagiuia anuos nondum hal)es (Joan. viii, 57). i Sed iJle sciens se e$se non solum poenitentium principem,

p sed et justorum, respondit : « Antequam Abrahani fierct, ego sum (i6t(/.,58). »

Honorabiiis est vultu^ cujus interna maturitas ap- paret in vultu ejus. Consiiiarius est, qui dat consi- lium, quomodo superentur astutiae daemonum, ei ro- ctitudo custodiatur. Architectus est, qui praedicando aedificat Ecclesiam. Prudens «/o^tttt mysiici^ qui my- sticum doquium Scripturae prudenler inteliigit, vei quicunque sapiens mystice loquilur. Prudens elo- quii mystici videtur mihi vir eruditus et exercitatus tam in lege et prophetis quam in Evangelio et apo« stolis. Sed hujusmodi personae magis magisque quo- tidie, dum tempus Antichristi vicinius imminet, sub- trahuntur, et malilia remanentium muitipiicius excrescit. Nam Antichristo regnante, si qui tales

j) viri superfuerint, vel seducentur ab eo, vel peri- mefitur. Uiide Ecclesia per Jeremiam de lempore illo queritur, dicens : < Abstulit omnes magnificos meos Doroinus de medio mei : vocavit adversum me tempus, ut contereret electos meos (Thren. i, 15). i Recte ilaque dictum est, quoniam Dominus auferet a Jerusalem, et a Juda validum ei fortem, atque omne robur panis, et • omne robur aquas^ fortem^ et virum bellatorem^ et judicem et prophetam^ et ariolum ei senem, principem super quinquaginta^ et honorabilem vuUu; et consiliarium sapientem de archilectis, ei prudentem eloquii mystici, Isti quidem auferunturf sed ioco eorum inutiies dantur.

participes facti suni Spiritus sancti; gustaverunt bvnum

59 HERTEI BUR6ID0LENSIS HONACHI 60

Dabo^ fnqnit, puero$^ id est lasciYos et indomabi- A ralem cnram eligitur, debet esse spiritalis medieut.

les, ae dissolatos et pueriliter agentes, principes eo- rum^ id est sacerdotes ac prselatos, ei effeminaliy id est transitoriae laudis aroatores dominabnntuT ei$, Effeminati enm sunt arrogantes praeposili ; quia, dum huroanis iaudibus roollia corda prostiluuiit, quasi a •uis amatoribus corrumpuutur. EflTeroinati sunt, quit laudis luxuria corrupti. Si enini virililer vive- wnt, laus transitoria nulla eos corruptione vitiaret. Qui, quoniaro non Dei glorium quaerunt, sed suam, magis dominari suhjectis volunt quam prodesse, et eis non consulendo loqui, sed vix dominando di- gnantur. Quibus peralium prophetam dicitur : < Vos inlem cum austeritate imperabatis, et cum potentia (Ezech. xxxiv, 4). i Cum austeritate enim et cum

ut diligenter mederi sciat interioris hominis languo- ribus; et in domo conscienliae suae debet habere panem spiritualis doctrin», ut constitutus super familiam Domini sui € det illis cibum in teroporo (IfflMA. XXV, 25). I

Ve$timentum quoque necesse est ut babeat in do- mo sua, quatenus vestimento virtutum vestitus sit intrinsecus. Necessarias ergo causas excusationls opponens, ait : c Non sum medicus, et in domo mea non est panis neque vestimenturo, i cui diclum fue- rat : i vestimentum tibi jest, i qund ad exteriorem conversationem retulimus. Ille autem de interiorl veste cordis respondet : c quia in doroo roea vesti- mentum non est, i ac si dicat : Etsi vobis honestate

potentia imperant ; quia subditos suos non tran- '' quadam conversationis vestitus appareo, in oculis

quille ratiocinando corrigere, sed aspere inilectere dominando fcsiinant. Et tales nunc sacerdotes ac praepositi in Ecclesia multipliciter abundanl propter peccata populi. Nam quod hujusmodi praelatos ha- bere populus subjeclorum meruerit, sequentia in- dicanl : Irruet, inquit, populu$ vir ad virum^ unut- qui$que ad proximum $uum, id est pugnabit alter adversus allerum, vel laedel eum, aut nocei)it. Et quia mali bonos dehoneslare satagunt, tumultuabi- tur^ inquit, puer contra $enem^ id est lascivos et pueriles actus habens litigabit adversus eum qui niorum gravilate seiiuit. Et ignobili$ contra nobi- lem^ id est pecr^tor contra justum. Quemadmodum

tamen intemi Inspectoris nudus sum. Ecce iste et eligitur, et se excusat» nec tamen laude dignus est. Quid ergo de lllis aestimabimus, qui quaerunt ad hujusmodi praelationes eligi, ut per has magnificen- tur apud homines? Quanti enim panem non haben- tes ct veslimentom, com ipsi esuriant, et nudi sint nec haheant spiritalem cibum neque Christi tuni- cam integram servaverint, aliis et alimoniam, et vestimenta promittunt, ei pleni vulneribus niedicos se esse jactant ! Post haec autem prophetica voce subditur :

c Ruit Jerusalem et Juda concidit; quia lingua eorum, et adinventiones eorum contra Dominum, ut

autem populus istepuerosprincipessortialur, osteii- q provocarent oculos niajestatis ejus. Jerusaiem, > id

dit sermo subjunctus.

c Appreiiendet enim vir fratrem suum, domesti- cum patris sui : vestimentum tibi est, etc. i Nam quid per vinim nisi quxlibet persona designatur? £t quid per fratrem vel dome$ticum nisi quilibet carnalis propiuquusvelamicus accipitur?Apprehen- dit ergo vir fratrem suum, ut in principem consti- tuat eum ; quia jam, decrescente religione, freques- ter accidit, ut ad ecciesiastieum regimen non san- ctiores eum, qui dignus fuerit, digant, sed potens quiiibet eum, qaero carnaiiter diligit, praeponat. Ob boc itaqoe pueros principes habet Eeclesia ; quo- niam, non tam propler vitae meritum, quam pro- pter carnaleni diiectionem eiiguntur a potentibus.

est Ecclesia, ruit; quia murus fldei et disciplinae circa finem saeculi dissipatus est, atque turres ar- duarum virlutum delapsae sunt. Et Juda, id est fide- lium populus concidit ; quia fere tota haec plebs sta- tum rectitudinis amisit. Quia lingua eorum conira Dominumy quoties ea quae Deo contraria sunt, lo- quuntur ; et adinventione$ eorum^ quoties novos male agendi modos inveniunt. Unde provocant oculo^ muje$tati$ eju$ ; quia in suis adinventionibus ex de- liberatione peccant. Omne enim peccatum aut per infirmitatem, aut per ignorantiam, aut per studium deliberationis comroittitur. Et pejus qnidem est ex infirmitate scienter peccare quam ex ignorantia; sed multo gravius ex deliberatione qoam ex infir-

£t dicitur ei, qui sic eiigitor : Ve$timentum tibi e$t, D mitate. Et ideo ii, qui maiorum adinventionibus ex

priHcep$ rnlo no$ter, Yestimentom hic Intelligitur hoiiestas quaedam conversalionis, qua nounulli se palliant, ut irreprebensibiles videantur bominibos, licet intus nibil verae aut perfectae virtolis hal)eant. Tales cnim facile ab imperilis eligontur.

c Princeps, inquit, esto noster; ruina autem haec sub manu tua. i Ruina heec interioris hominis est, ruina haec mors est. Ruina hmc tub manu tua. Non ait : Releva niinam haiic, qoia non curat eligere talem, qoi corruentes relevet, sed tantummodo qui soper caeteros appareat. Sed ille, qoi eligitur, excu • sat se, dicens : c Non sum medicus, et in domo nea non est panis, neqoe vestimentom : oolite con- flituere mc princifiem populi. > Quisquis ad pasto-

studio deliberationis prava committont, non pec- care in conspectu Domini, sed, quod est gravius , provocare dicuntor oculot maje$tati$ eJM.. Seqoi- tur:

Vers. 9. — c Agnitio vultos eorum respondebit eii. »

Mens libidinosa et Indiscipllnau solet In ocolis et in voltu dignosci; oculorum autem nutos et indicia vultus sequitur nequitiae perpetraUo. Cnde nonc apte dicitur : Agnitio vultu$ eorum reepondebit ei$; ac si dlceretur : Culpa cordis, qoae per signa vollns se prodere coeperai, per camis luxoriam in operia perpetratione respondebiteis, ut quales interius alnt, ostendat foris turpitudo immundi operis. Hi Tero,

H COMMENT. IN 18A1AM

pMtqaan tale OfNU in consaetudinem vertunt, om aem ¥erecoiKluim amiuunt. Unde subditur :

c Peccatam suum quasi Sodoma praedicaverunt, nec abscouderunt. i Peccatum quippe sttvm sicut Sodoma pranJicant, qui opus confusionis, quod ipsi ladant, aliis impudenter sive giorianter detegunt, ut cos ad siiiiile opus (38) ailiciant. SiHl dum in talibus flonantur, suLitaueus iiiis superveuii interitus; ideoqiie Yelut de praeterito subditur :

f VjB aninue eorum, quoniam reddita sunt illis puda. > Pro maLiD, quae lemporaliter fecerunl (39), perpetua mala recipit anima eorum. Uude nos ad hadem justi Judicis bortatur proplieia, subjiciens :

Yiaa. 10. — f Dicite justo, quoniam bene, quo- niam fructum adinvenlionum suarum comedet. t

Quis enioi justus iste est, nisi cui canitur; f Ju- slus es, Domioe, et rectum judicium tuum? (P$al. civiii, 137.) > Cui debemus omnes dicere, quoniam kM egit» exierminans eos , qui peccaium suum, faasi Sodoma praedical>ant, et adiuveutionibus stu- debaot. Comedent enim fructum adinwentionum sua- Tum; qoia pro eulpis suis aeternaliter punientur. f PeccaUim quippe, cum cousummatum fuerit, ge- aent morlem {Jacob. i, 15). i Iste est fructus pec- cati. Quia vero omnis, qui adbuc simiiia facit, simi- lem postmodum sententiam accipiet, uisi citius per pflwiitenliam opera sua correxerit, recte subjungi- i«r :

Vees. II. — fTse impio in maium : retributio enim manaum ejus fiet ei. >

Nam, quaoto se l)eatiorem puut impius, dum ei :id volam cuncta proveniunt, tanto est infelicior. Qaia, quo magis iniquitates multiplicat, eo amplius damnationem suam accumulat. Ae^rt^ttiio enim ma- nmmm eju» pet ei , quia secttudam omnia qwe nunc lactl recipiet.

Sei ei Jadxis convenit, qood dictum est : f Vae, antoiae eorum, quoniam reddita sunt eis mala, > etc. Nam mala^ quae in Christum exercuerant, rece- pemnt a Romanis; et comedeut in poeiiis aeternaii- bas fm^lsm adinventionum suarum^ quibus Domi- Biuii mendaciter accusaverunt. Sed et quicunque adbttc in eadem impietate Judaica perdurat, vo; iiii, quia relrt^iflio tniiniMim ejus fiet ei. Sequilur :

VfiBS. 12. — f Popuium meum exactores sui spoliaverunt, et muiieres dominatai sont eis. >

EtaeUne* vocantur, qui tributa exigunt atque cae- tera bujosmodi. £t anl^uum Dei populum ii, qui eeDsum exigebant, dum reddere forsitan nequirent, ipoliabaot senrientes avaritiae principum atque uxo- res poientiam saperlMi domiuatiom» opprimeiMint com. Simiiiter et nunc in hoc populo fieri saepe cemimus et ab exactoribus, et ab uxoribus princi- pora. Et bM itaque sententia de illis, qui fideles sp^liaDt ac gravant, prolata est. De aduiatoribas ftro, qui eoa hnraoderatis favoribus extoliunt, sul>- «tar:

(381 Cod. G., ad stmilem nequttiam. (50) Ibid., e^enmi.

UBRi OGTO. — UB. I. ea

A ( Popule meus, qui beatum te dicunt, ipsi te de- cipiunt, et viam gressuum tuorum dissipant. > Adu- lator enim decipit eum, quem dicit keatum; quia mendacio failit eum, et in vanam gioriam extoliit ; atque viam gressuum operationis ejus dissipat ; quia dum ille bealum sc credit, suiBcere sibi credit bona qu« fecit, et viam suae rectitudinis jam, ut consue- verat, tenere negligit. Sic euim multi penerunt, dum circa iinem remissius agerent, vei in culpas decli- narent. Sed ne decipiamur bumanis favoribus, iilud terribilc judicium Dei, qund adbuc nobis restat, semper cogitare debemus. Nam sequitur :

Vers. 13. — f Stat ad judicandum Dominus, et ad judicandum popuios. >

Non ait : sedet, sed $tat adjudicandum Domtnus; B quia iionduin realiter exerit ipsum judicium, quod in sessione Judicis designatur, ut jam peccatores condemnet ; sed adhuc stat^ id est in stadio vitae hujus currentes sive pugnantes aspicit et adjuvat, atque prasmia illis praeparata servat. Et e diverso maie agentes considerat, ut eis secunduui opcra ipsorum in fine retrihuat. Nam qui modo stat ud ju- dicandum^ aiiquando sedebit, id est ipsum actualiter faciet judicium. Sequitur :

Vers. 14. — f Dominus ad judicium veniet cum senibus populi sui, et cum principibus ejus. >

Qui sunt autem isti sencs, nisi qui sapientia et moribus maturi sunt, id est omnes perfecti? f Se- Doctus enim venerabilis est, non diuturna, ncque numero aunorum computata ; caui autem sunt sen- sus bominis, et actas senectutis vita immaculaia {Sap. IV, 8 et 9). > Et qui sunt bi priiicipes, nisi prophetae et apostoli, atque boni rectores Eoclesia- rum? Cum his orgo nnibus et principibus veniet Do^ minu$ ad judicium; quia promisit eis, dicens : Vos qui reliquistis omnia, et secuti estis me {Matth, xii, 29), > etc. Qui idcirco maxime tunc veniet, ut rap- tores atqiie fidelium oppressores puniat. Unde pro- tinus causam eorum subjieiens ait :

f Vos enim depasti estis vineam meam. > Vinea Domini plebs ejus est, quam depascitur quisquis booa hdeiium diripit. Unde et evidentius addit: f Rapiiia pauperis in domo vestra, > et increpando subjungit : 0 Vers. 15. — f Quare atteritis popu.um meum, et Ibcies pauperum commoiitis? dicit Dominus exerci- tuum. >

Atterunt namqiie popviiim Dei, qui servos ejus tribulaiU el affligunt; et facies pauperum commo- liunt vel attenuant, id est macie afficiunt, qui viaum eorum auferunt. Hi ergo coiitra se iram Dei vehe- menter accendunt. Sequitur :

Vbrs. 16. — f Et dixit Dominus : Pro eo quod devatae sunt filiae Sion, et ambulaverunt extento colio, et nutibus oculorum ibaiit, et plaudebant, ambuiabant, et in pedibas suis composito gressu (40j iDcedebant. >

(40) Alias, gradu.

63 HERYEI BUHGIDOLENSIS MONACm M

Vbes. 17. — ( DecaWabit Dominiis verticem filia- A pendens in pectore, alicojus insigne Tirtutis in nocte

rum Sion, et Dominus crinem earum nudabit. i

Historialiter quidem possunt haec ad Judaicas mu- lieres» quje sic ob superbiam et lasciviam agebant, referri, et intempore obsidionis Jerusalem, quae su- bito facta est, decalvatae sunt ac deturpatae. Sed quia Sion interpretatur specttla, possumus subtiiiori inteliectu filias Sion accipere fideles animas, quae telut in specula positae venientes tentationes ab arcc mentis solent circumspectione cauta praevidere. Scd plerumque tales animae in superbiam elevantur, et omnem religiosam conversationem suam dissipant. Nam quia etiam in vultu et in gestu corporis ap- parere solet mentis elaiio, postquam bae filite Sion elevatcs sunt^ ambulaverunt extento coUo^ et nutibut

praeseutis vitae iucentis, et ab operatione ad intelH- gentiam quasi a collo ad pectus pervenientis secun- dum illud : c A mandatis tuis intellexi {Psal, cxviii, 404). I Torquet undique perfectum atque decomm booae operationis ornamentum, de quo Salomon ait : ( Ut addatur gratia capili tuo, et torques collo tuo {Prov. 1, 9). I Moniie, quo sponsae pectus signatur et ornatur , spiritalis conjugii castaeque dilectionit signaculum. Armiilae, quae iacertos stringunt, vali- dam operantium operationem. Mitra fluctuantium cogiiaiionum velut capillorum cohibitionem. Discri- minale, quo crines dividuntur, acumen discretionit, quae bonas malasque cogitationes subtiliter dis- cernit.

oculorum, Quo conlra sanctus David, quia nec in '^ Periscelidae vero sunt apud feminas crurium or-

corde nec in vultu superbiam habebat, profitebatur : ( Domine, non est exaltatuni cor meum, neque elati sunt oculi mei (Ptal. cxxx, i). i Ibant etiam filite Ston, id est deambulabant, et nutibut plaudebant dissolutionis, lasciviae et inanis laetiliae, atque com^ potito gradu ineedebant^ quia disciplinam cordis omnem abjecerant, et idcirco foris taliter agebant. Quia ergo fiiice Sion^ id est animae Cbrisiianae, talia facere non timuerunt, decalvabit Dominut verticem earum, et nudabit crinem ipsarum.

Quid autem in decalvatione figuratur nisi nudatio ve.recundiae? Frons enim, quae in decalvatione dete- gitur, sedes est verecundiae. Decalvat ergo Dominus

namenta, quibus earum gressus decorantur, id est torques ex auro similes armillis, et circa talos po« nuntur. Quid igitur in periscelidis figuratur nisi vir- tutis omatus circa extremum actionis ? Vel quia juxta sententiam Genesis antiquus serpens insidia- tur calcaneo mulieris (Gen. ni, 45), id est labenti actioni animae, ibi circumpositum rounimen virtutis vel ornamentum religiosae operationis sub perisce- iidarum appellatione figuratur, ubi serpens morsum infigere quaerit.

Murenula autem est quaedam ordinis flexuosi ca- tena, quae auro in virgulas lentescente contexitur in timilitudinem serpentis, et ad coUum ornandum

verticem earum, cum illud in illis detegit, unde su- ^ aptatur. Quid ergo per murenulam intelligi debet

pcrba mens earum gravius erubescat, dum ab omni bus aspiciatur ludibriosa. Sed et crinem capitis ea- Tum Dominut nudat, quando perversam cogitationem cordis ipsarum manifestat. Et, quamvis eiiam in hac vita plerumque ista decalvatio atque nudatio fiat, plenarie tamen non fiet c quoadusque veniat Dominus, qui et iiluminabit abscondita tenebrarum, et manifestabit consilia cordium (/ Cor. iv, 5). > Sequitur :

Vers. 48. — ( In die illa auferet Dominus omne (44) ornamentum calceamentorum et lunulas. >

Vers. 49. — ( £t torques, et monilia et armillas •t mitras. >

Vers. 20. — ( Et discriminalia et periscelidas, ct murenulas, et oifactoriola, et inaures. »

Vers. 24. — ( Et aunulos et gemmas in fronte pendentes. >

Vers 22. -*- c Et mutatoria et pallia (42), et lin- teamina, et acus. >

Vers. 23. — ( Et specula, et sindones, et vittas, el theristra. >

Hismuliebribus ornamentis spiritalia mentium or- namenta congrue figuranlur. Caiceamenta enim, quae ei pellibus mortuorum animalium fiunt, et pcMies muniunt, exempla sanctorum Patrum designare pos- sunt, quae nostri operis gressus in via Dei muniunt. Lunuia, quae est buila insUr lunaefacta, et a colio de-

nisi veritatis aurea doctrina, quae in multiplices sen- 8US ordinate flectitur, et in innumeras senteutiat ve- lut in virgulas ita spargitur , ut eas in indice unius piae intentionis connectat, serpentinam habens cautelam, et sancti operis laborem velut collum astringens, et adomans? Unde et in Canticis ad Sponsam dicitur : ( Murenulas aureas faciemus tibi vermiculatas argento {Cant. i, 40). > Aureas dicunt, et argento vermiculatas, id est variatas ; quia inter- dum auri et argenti virgulis texuntur, ut ibi sa- pientia et facundia permiste significentur. Auro quippe sapientia, argento autem nitor eloquentiae designari solet. Olfactoriola vero, quae sunt vascula, in quibus D habentur odoramenta, possunt exprimere corda bo- norum, ex quibus odor virtutum suavissimus spirat, Inauret auditum obedientium; annuli signaculum secretorum, aut certe fidem, qua sponsatur anima Christo. Gemmae pendentet in fronte pretiosum glo- riosae crucis signaculum, quod in fronte gestamus* Mutatoria alternationem religiosae conversationis, at in illis virtutibus quis exerceatur, et modo contem- plativam, modo activam vitam ducat. PaUia exte- riorem habitum bonae operationis. Linteamina mun- dum et candidum mentis ornamentum. Acut com- punctionem. Acubus enim oraata crinium compago retinetur, ne laxius fluant et sparsi dissipeutur.

(44) Aljas deesty omte.

(42) AUas palliota

(5 COMMENT. IN ISAIAM UBRI OCTO. — LIB. 1. 66

Sk et compunclioois virtus cogitationes inaniter A esl itaque quod nunc de elatis iiUabus Sion dicitur : luUire non sinit, sed eas decenter et urdiuate strin- Quoniam erii ei$ pro zona funiculus,

Sed et pro crispanti crine calvitium erii. Si capal

Specaiani sanctae lectionis est studium, in cnjus CBBiideratioae deprehendimos , quid deformiutis, ^■id?e palchritodinis interior homo noster ha- kaU Simdctie* subtile Testimentum justiti» eorum, qni dicere possnnt : c Exspoliavi me tunica mea (CmU. ▼, 3)9 > id est Teteri conversatione.

Tiltae quae capita mulierum decenter occultant, et Qmanl, honestam mentis verecundiam eiprimere lossanu i

TherisUiini vero quasi aestivale dicitur indumen- Ibb; quia Tkeri graece vocatur aestas..Fit enim hoc icstimentum de optimolinovalde subtile, et utuntur

inteliigitur mens juxta Scripturarum consuetudinem» qui sunt crines hujus capitis nisi sensus et cogita* tioues? Crines ergo crispantur, quando sensus et co- gitationes pulchris ordinibus disponuutur. Sed et pro critpanti crine datur calvitium , quando pro sensu formosis rationabilium cogitationum gra- dibus dispositio pudenda et ridiculosa roentis exhi- betur in perversi operis ostensione nudatio.

Fascia vero pecioralis est divina dilectio, quae vagarum cogitationum motus per amoris intimi vin- cula restringit. In ciiicio autem peccati asperitas et punctio designari solet. Pro pectorali igitur /o-

eo in aestate mulieres Mesopotamiae, et Arabiae atque B scia cilicium est, quando pro charitate et cordis

Hbpaniyr^ Quid estergo Theristrum animae nisi subti- fissimas aique mundissimus castae meutis habitus ioteriory non sinens ^eam canialium vitiorum aestu odefieri, sed optimum ei praestans refrigerium in aniore lentalionum ?

£t haec quidem tot et tanta bona, priusquam deic- itBtnr, habuemnt filitB Ston, id est fideles animae. Sed qoia post reiigiosam convcrsationem elevatae in nperbiam el lasciviam dissolvuntur, in die, qua Ihmimus veriicem earum decalvabit^ auferet eis haec «ania, id esl partim in hoc saeculo, et prorsus in £e judicii, sicque amissionis tantoruui bonorum (ipcram causa et initium erit superbia. Nihil enim kMoram operum remanere ibi poterit, ubi domina- q ur saperbia. Quia sicut ventus puiverem , sic su- perbia omnes virtutes rapit. Unde et apte subjun-

YcEft. 24. — c Et erit pro suavi odore fetor, etpro lona (uniculus, et pro crispanti crine calvitium, et pro lasda pectorali ciiicium. i

Mam suavis odor opinio virtutum est, de qua di- dl Aposlolus : < Christi bonus odor sumus Deo (// Cor^ II, 15). • Fetor vero mala opinio est et infa- mia. Ubi ergo virtutes auferuntur, et vitia succe* dont» ibi pro suavi odore est fetor,

Zoma autem cingulum castitatis significat ; /tim- nUw Tero peccatum luxuriae. Unde et de Domine

discipiina, quae mentem in cogitalione Deum dW ligendi stringere consueverat, peccalorum aspe ritas et odiorum stimuli, malarum cogitationum (43) punctione mcntem lacerant. Sequitur :

Vers. 25. — < Pulcherrimi quoque viri tui gladio cadent, et fortes tui in praelio. >

Pulcherrimi viri Ecclesiae sunt, qui in spiritali beilo fortiter dimicant, virililer agunt, ct honestissime conversantur in religione divina. Et fortes ejos sunt, qui in spiritaii bello fortiter dimicant. Sed nonnun- quam etiam tales viri, dum de sua pulchritudine gloriantur, cadunt a statu suae reclitudinis, glaalo nequissimae deiectationis transfossi ; et qui fortes vi- debantur, plerumque in proBlio carnalium delecta- tionum (44) victi succumbunt. Unde cl Jeremias ait : < Juvenes eorum confodiantur gladio in praelio {Jerem. xviii, 21). I Juvenes quippe gladio confudiuntur in praelio, cum ii, qui in novitate vilae fortiter ambu- lant el alacriter, in articulo tentationis transliguntur mucrone delectationis.

Quod si de animae statu intelligimus, quae posl virtutes peccaverit, pulcherriraos ejus viros accipi- mus l)ona opera, quae hostili gladio cadunt. Et fortei ejos virtutes, quae in spiritali priBlio pereunt. Ubi post tanta virtutum detrimenta, post tam muliipii^ cem animarum ruinam , congrue subjungitur de £&• clesia :

Vers. 26. — < £t mcerebunt atque lugebunl

alias scriplam esl : < Balteum regum dissoivit et d portae ejus, et desolata in terra sedebit. >

praedngil fuae renes eorum {Job xii, 18). > Reges enim soal, qui membrorum suorum motus bene re- |ere sciunl. Sed cum de ipsa continentia elatione Dcns laogilur, plerumque Deus, superbiam ejus de- &ercns, hanc immunditia operis cadere permiltit. Beg&im vero balteum dtMo/i>t(, quando in his, qui beae regere membra sua videbantur, propier ela - tMMias calpam,caslitatis cinguiumdestruit. £t prcscin- fU fume remes eorum, quatenus, dissoluto pudiciliae nagmlOf flMmbris eorum peccaii deiectatio domine- t«r, ol quos ia occulto superbia inquinat, quam eiiam in pubiico ostendat. Hoc

Portce euim Ecclesiae sunt sancti doctores et prae- positi, per quorum ministerium Ecclesiam quisquo ingreditur. Qui inter haec virtutum damna praecipue moerent et iugent; quia sicut iucrum animarum soi- licite quaerunt, sic detriinentum earuni aifectuose plangunt. Qui quotidie magis magisque vident, quas gravius defleant ; quia venerunt dies et vcniunt, de quibus ait Apostolus : quod novissimis diebus in- slabunt tempora periculosa et crunt homines seapsos amantes, cupidi, claii, superbi, blasphemi, parenii- bus non obedientes, ingraJi, scelcsti, sine afiectione, bine pace, criminalores, incontinentes» immitest

(13) Cod. G» wialorum coffitaiuum.

(44) Cod. G. Untatiottum,

67

HERVEI BURGIDOLENSIS MONACHI

sine benignitate, prolcnri, Uimidi, prodilorc», vo- A refecUonem spiritalis grati», de qna genas liumt-

lupiatum amatores magis quam Dei, habeutes qoi- dem speciem pietalis, Yirtutem autem ejus abnegan- tea (// Tim. iii, 2-5). Nam hxc omnia mala redun- dare cernimus in bujus temporis hominibus. Uiide et postmodum maiis amplius excrescentibus, et An- ticbristo regnante, sancu Ecdesia desolaU sf (<eHl tit terra, id est in humiiitate ei tristitia perdurabit iu- gens, nec ab homine consolabitur in tantis malis. Quod et Jeremias iiituens, ait : < Quomodo sedel soia civitas plena popiilo? Facu est quasi vidua domina gentiuin (7/ireii. i, 1).

Moraiiter autein, quicunque iocum dederit dial)0- lo, et iioii oiuui i ustodia servaverit cor suum, iu- gent portm ejus, et abccnte sponso, semper in iuctu

numdeparadiso expulsumy ait : < Pereussus sum ut fenum, et aruit cor meum, quia oblilus sum come- dere panem nieum {PsoL ci, 5). i

Ei vestimeniu nostrii operiemur^ id est bononim operum iudumentis , de quibus scripium ett : < Beatos qui yigilat et cuatodit mtimeuta sua, m nudas ambulet, et videant iorpitudinem ejus {Apo^. XVI, 15). I Nam anima quiecunque panem hunc iiH temae refectionis inTisibiliter comedere, et his reli- giosarum actionum vestibus indui negligii, non po« iest huic singulari viro piacere, qui speciosarun Sponsus est animarum. £t h«c, inquiuni, faciemus, tantummodo invocetur nomen tuum super nos^ ui tii vir noster voceris, et nos iu» conjuges, vd ui a

est, ac de exceisis corrueiis in terrse puivere sedet* B Cliristo Chrisliaiiae dicamur, ei in nomine Christi

llaque deirimeuta eorum , qui posl religiosam con- versationem, diaboio insidiaiite, virtutes et bona qu;B focerunt amittunt, descripsit hactenus pro- pheta muiiipiiciler. Uinc ad illud tempus, quo bcpli* fermis £cch»ia veiiit ad Christum, reducil verba dicens : < £t apprehendent septem muiieres virum unum in die iiia. • Sed historialiter, ut superius dicere coepimus, tempore obsidiouis Jerusalem, de- calvavit Dominus verticem (iiiarum Sioii, ei abstuiit eis ornamentum caiceameutorum , el iunulas, ei iorques ei caetera, quae describuntur. Uude cuin ad crucemducereiur, ait : f Fiiiae Jerusaiem, noliie flere super me, sed super tos ipsas flete, et super lilius vesiros : quoniam venient dies, in quibus diceut : BcalsB steriles, ei venlres qui noii genuerunt, ei uber^ qu;e non lactaveruni. Tunc incipient dicere mouilbus : cadite super nos, ei coilibus : operite not {Luc. xxiii, 28-50). I Quis enim pensare valeai aflliaioiiem ei tatdiuin vitae quod patiebantur, atque sadguslias , dum dicereut mouiibus : Cadite super nosf Omuia ergo, quae nunc describuutur, completa sunt ibi. Nam ei pulcherrimi Judaeorum cecideruni gladio Kumanorum, et luxeruni poriae Jerusalem obsessae, cuin nemo posset egredi, vel ingredi, et desuiata sedit iii terra, quia dejecla esl in iila tribu- iatione uou habens cousolalorem, el ad ultimum destructa. £t quia, quando vetus ilia Jerusalem cc- cidii, nova surrexii, apte subjungitur : CAPUT IV.

VEas. . — < £t appreheudeni scptem mulieres yi- rum unum in die illa, dicentes : Panem nostrum co* medemus, et veslimentis nostris operiemur : tan- tummodo invocetur nomen tuum super nos, aufer opprobrium nostrum* »

Nam quae suni istae sepum mutteresy nisi septem £cciesiae, quoe uuam faciunt caiholicam? Quis est vir nisi ChrisivLsl Apprehendent ergo septem mulieres virum unum in die illa; quia tempore, quo veius Jerusalem desiructa est, ei graiia novae praedicatio- nis iliuxit mundo, septem £cclesiae adhaeserunt Christo, dicciites : Panem nostrum comedemus, id est

C

cuncta faciamus. Aufer opprobrium nostrum, ut ooi- nem peccatorum nosirorum memoriam deieas, na postiiuaui libi legitime spiriuhter sociatat fuerimos, impropereiur nob.8, quia priusquam ad te veol- remus, fornicatae simus. Sequitur :

Vers. 2. — < in die iila erit germen Domini in magniflcentia, et gioria, et fructus terrae sublimis, et exsuitaiio his qui salvati fuerint de Israd. i

Germen Domini in magnificentia et gloria fuii^ cum sempiternus Dei Fihus, in carne temporaiiur apparens magnitudine virtutum el doclriuae, mundo clarus efl^ulsit. Fruetus quoque terree sublimis eflle* ctus est, quando carnem, quam de nalura nostra quae de leria est, mortalem Deus susceperat, in vir- tute resurrectionis immorUlem jam reddium a4 coelos subievavil. £t lunc exsuUatio fuit bi$ qui i ai- vati erant de Israel^ id est, discipulis ejus ; quia sie cerliOcati sunt de gioria resurreclionis ejus, ut eo coelos peteiite ipi»i non solum i.ulla tiislitia aflice- renlur, sed etiam gaudio magno repleienlur. Naoi sicut scriptum est : < Recessit ab eis, et ferebatur in coeluni, el ipsi adorantes regressi suiit in Jenisa- lem cum gaudio magno, et erant scmper in ieitiplo laudantes et benedicentes Dcum {Luc. xxiv, 51, 55). I Et eanidem laetitiam habuil mulliludo reli- quorum lideiium Hebraeorum, quorum erat oor unum et anima una. De quibus et subdilur :

Vees. 3.— < £t eritomnis, qui.relicios nierit in l^ Sion, et residuus in Jerusaiem, sanetus vocabiior» omiiis qui scriptus esl in viu in Jerusalem. >

Vers. 4. — < Si abloerit Dominos sordem (45) fiUarum Sion, et sanguinem Jcrusalem Uverit do medio ejus spiritu (46) judicii, et gpirilo ardo- ris. I

Omnis, inquil, ifui relicm fuerii in Sion tempori- bus apostoiorum, e$ residuus in JeruioUm lenrena iila civiuu Judaeonim, «oiicim wocukUur^ sompto iiomine suo a Sancto sanctorum, ac si dicat : chri- slianus appellabitar. Ergo Caiphas vocabiiur san- ctus? Annas vocabiiur Sanctus ? Pharisan et Seribaa Yocabuntur sancti? Noo. Sed OMiitta ^t seriptm mi

(45) Alias, sordes.

(46) Aiias, tit epiritu^ oic

69 GOMMENT. IN ISAIAM

n vita in Jemulim, id est illi omnes, quibus dici- tur : < Gaudele, qula nomina vestra scripta sunt in cdis {Matth. t» 12). Jerusaiem uunc inleilige illam saperDam, de qua scriptum est : c Non commovebi- tar iii aeternum, qui babitat in Jerusaiem {PsaL cuiT, 1). > Omnis ergo, qui tempore apostolorum lelicttts est in Sion, sanctus est vocatus, qui iuscribi meroent in libro vitae, sicut el Apostolus ait : i In boc teropore reliquiae secundum eleclionem graiix salvae factae sunt. Omnis ilaque qui reiictus fuerit Toeabiiur sanctus {Rom. xi, 5). >

Si abluerit Dominut sordem fitiarum Ston, id est si delererit peccata Israciilici populi, et sanguinem Jenuaiem^ id est realum effusionis Dominici san ^ foinis laterit in spiritu judidi, et spiritu ordoris, sicut ait Petrus jam corde compunclis coiisiiium quxrentibus, quia Salvalorem se crucifixisse intci- kxerant : c Pceiiitentiam, inquit, agite, et baptizetur vou^qHi^ue vestrum in noniine Jesu Cbiisli in re- nissionem peccatorum, et accipielis donum sancti Spiritus {Act. ii, 38). • Nam de spiritu judicii di- dt : piBdiitentiam agite^ et baplizetur unusquisque ve- drmm; de spiritu begnini ardoris addidit : et accipie- itf donum sancti Spiritus ; vel quia idem Spirilus» per quem (it remissio peccatorum, primum quidem discipulis datus est Spiritus judicH, deinde Spiritus ardoris : spiritus jtidtcti, quando audierunt : c Acci- pile Spiritum sanctum ; quorum remiseritis peccata, remiltuntur eis, et quoruiu rt:tinueritis, reteiita sunt (/mh. XX, 22); » Spiritus ardoris^ quando c appa- raenint illis dispertitae linguae tanquam ignis, sedit- que supra singulos eorum, et repieti sunt omnes Spuitu sancto {Act. ii, 3). »

Cnm autem dicitur : Si abluerit Dominus sordem fOmrwm Sion^ dubitative dici videtur, uon quia boc iDeerium esset apud Dominum, sed quia vix inventi nuit vei pauci inter plurimos, qui mererentur ablui^ Per boc enim quod dicitur : Si abluerit Dominus^ qoia ex magtia muliitudine pauci forent abluendi» Bonstratur. Sequitur :

Yxss. 5. — c Et creavit (47) Dominus super om- MflD locum montis Sion, et ubi invocatus est, nu- bem per diem, et fumum et splendorem ignis flam- msntb in nocte. »

Appdlatlone moiilt« Stoti designatur Ecclesia, sic- ot scriplum est : c Qui confidunt in Domino sicut Aons Sion {Psal. cxxiv, 1). » Nubes vero divinam protedionem significat, sicut scriptum est : c Ex- pandit Dobem in proteaionem eorum {Psal, civ, 39). I Dies aotem prosperilatem designat, et nox aihrefsilstem» sicut angelica voce canitur : c Pro- jeclu est sccusalor fratrum nostrorum, qui accusa- ksl pllos ante conspectum Dei nostri die ac nocte (Apotf. XII9 10). » Hostis enim antiquus prosperis ■os mnle «ll stodet sccusare, et in adversis patieu- tism MU bsbere. Itaque euper omnem locum montig Swm^ id est In quocunque loco est Ecclesia , el ubi

(47) Alias, ereabit. (tt'AIiii,<nl.

LIBRI OCTO. — Ufi. I. 70

A invocatus est Dominut, id est ubicunque vel unus fi- delium invocat eum, creavit nubem protectionis et umbraculi spiritalis per diem prospcritatis. Nam quia in prosperis solet mentein gravius urere ca- lor tentationis, ibi divina nubes necessaria esl, quae ardorem carnaiium desideriorum semper amoveal, et mentis praestet refrigerium.

In nocte autem adversitatis creavit fumum ei splendorem ignis, Quis est isle ignis, iiisi de quo dicil : c Igneiii veni mittere in terram, et quid volo» nisi ut ardeat? > (Ltic. xii, 49.) Hic ergo ignis aiiis fumum, et aliis splendorem habere videtur, juxta quod Apostoius ait : c Aliis quidem sumus odor niortis in morlem, aliis autem odor viue ad vitam {IJ Cor. ii, 16). > Dum enim unuin idemquc

B miraculum cernilur a pluribus, et alii quidcm l)la- spliemant, alii auteui convertuntur, vei pr^dicalio- nis verbuin aiii impugnant, alii recipiunt, procul dubio ignis iste aliis fuinum, quo caeci fiaitt, et aliis splendorem, quo illuminentur, habct. Sed adhuc eadem sententia repelilur, cum subditur : c Super omneni enim gloriam prolcctio. »

Vers. G. — c Et tabernacuium erunt (48) in um- braculum diei ab xstu, et in securitatem, et in absconsionem a turbine et a pluvia. »

Omnis namque electus quid est nisi gloria Dei f Ait cnim : c Oinnem, qui invocat nomen meuin, in gloriam meam creavi eum {Isa. xliii, 7). » Super omnem itaque gloriam, id est super unHmquemqua electum protectio et tabernaculum est in umbraculum

Q diei prosperitatis ab asstu vitiorum. ut, quando pro- speritas arridet et aestus vitiorum torrere (49) men- tem appetit, divina protectio nobis obuinbret, ae spirituale prxt)eat refrigerium. £t eadcin proiectio iiobis flt tfi securitatem a lurbine tribulationuin, et tal)ernaculum illud in absconsionem a pluvia blandi- mentorum, ut sub Dei protcctione securi simus non timentes adversitatum turbines, et in tabernaculo obumbralionis ejus absconsa inens noslra non tan- gatur pluviis blanditiarum, et molliuin scrinonum , dicens ; c Quoiiiam abscoudit nie in tabernaculo suo in die mala : protexit me in abscondito laber- naculi sui {Psal. xxvi, 5). » Hucusque verba se- cundae visionis divinus vates protulit : hiuc ad alia transitum facit

D CAPUT V.

Vers. i. — c Cantabo, inquit, dilecto meo canti- cum patruelis mei vine» suae. »

Canticum la:titiae Moyses, traosito mari Rubro, cecinJt (Ef od.xv), Debboraque, cum Barach peraUa . viaoria {Jud. v), ct David liberatus ab omnibus inimicis suis {II Reg, xxii); Jeremias vcro canticum lamentabile cecinit, dicens : c Quomodo sedet sola civitas plena populo (Thren. 1, i), » ete. Novissimum quoque Moysi canticuin tristitiae magis est quam gaudii, quia ibi praedicitur infidelitas populi. Ita et nunc Isaias canticum moeroris cantaturus csl : Can'

(49) Cod. G., errore.

71 HERVEl BURGIDOLENSIS MONACHI 7S

tabOf inquii, dileeto meo, id est Deo Patri» eanticum A et tiic loquitur : JudicaU^ inquit, inUr me et inter patruetit mei^ id est Domini Jesu, qui milii futurus tineam meam.

est consanguineus assumptione carnis» canticum dico habitum vinew tuWy id est plebi suse. Patruelis est (ilius patrui, patruus vero est frater patris, sic- ut avunculus frater matris. Patruelcm ergo suum appellat propheta Christum, propter generis propin- quitatem» quia ex iiia piebe sumpturus erat huma- nitatem.

Vel Christus est dUectus, cui Pater ait : c Tu es Filius meus dilectus (Marc. i, 2). i £t ille dileclus carmen fecit lugubre vineae suae, quod ego cantabo dilecto populo meo. Canticum vero sic incipit : c Yinea facta est diiecto meo in cornu filio olei. i £t in sequentibus dicitur : c Vinea enim Domini Sabbaoth domus Israci est. i Quid autem comu ni- B si fortitudincm regni designat? Facta est ergu vinea ditecto meo in cornu^ quando antiquus Dei populus iuregnum profecit. Facta est in comu filio olei^ quia virtus regui ejus fuit ex gratia Dei. Se- quitur :

VcRs. 2. — c £l sepivit eam, et lapides elegit ex illa, et plantaviti.eam eiectam. i

Sepivit vel sepit eam angeiorum custodiis. Et lor pides elegit ex illa , quia reliquias Amorrhaeorum abstulit, et adversarios expuiit. Et plantavil eam eUctam^ quia elegit eos sibi c in peculium ex cun- clis gentibus, quae sub coelo sunt (Exod. xix, 5). i Sequitur :

c £t aedificavit lurrim in meoio ejus, > id est

Vers. 4. — c Quid est, quod debai ultra facere vineae meae, et non feci ei ? An quud exspectavi ut faceret uvas, et fecit labruseas? i

Subaudi : facere noq debui ? Nuuquid. enim roea culpa est, quia fecit labruscas, dum exspectarem ut faceret uvas ?

Vers. 5. — c Nunc (51), inquit, ostendam vobis quid ego faciam vineae meae. i

£t quod in Evaugeiio dicit : c Auferetur vobis regnum Dei (Matth, xxi, 45), i hoc loco subjun- git : c Auferam sepem ejus, et erit in direptionem ; diruam maceriam ejus, et erit in conculcatio- nem. i

Vers. 6. — c Et ponam eam desertam, i etc

Auferam tepem ejuty id est custodiam angeiorum, et munimen defensionis meae, et eril in direptionem exercitui Romano. JHruam maceriam ejut^ id est murum Jerusaiem , ol)sidente Tito, et erit in concul»' eationem cunctis transeuntibus; quia c cadent in ore gladii, et captivi .ducentur in omnes gentes {Luc. XXI, 24). I Et ponam eamdeurtam adeo et in- cuitam, ut nuUum jam domestici operis fructum proferat, sed agrestia semper opera faciat.

c Non putabitur et non fodietur, et ascendent su- per eam vepres et spinae. i Non putabiiur; quia rami vitiorum ab ea non abscindentur, sed in pecca- tis suis morieutur, et ligone praedicatiouis non fodie' Ittf, ut fruclificet. Et atcendeni tuper eam vepret et

tempium. c Et exstruxit torcular (50), i idest ai-^<ptmp, id est punctiones peccatorum ei crimi

tare, in quo sanguis hostiarum efiundebatur, ^icut num.

c £t nubibus, inquit, mandabo, ne pluant super eam imbrem. i Hoc el apostoli dicunt huic vineae : c Vobis oportebat primum loqui verbum Dei. Sed quoniam repeliitis illud, et indignos vos judicatis vitae aeternae, ecce convertimur ad gentes. Sic enim praecepit nobis Dominus : Posui te in lumen genti- bus (Act» XIII, 46 et 47). i Ipsi enim sunt nul>es, quia de eis dicitur : c Qui sunt isti, qui ut nubes volant (Itai, lx, 8). i His crgo jussum est, ne prae- dicationis imbrem^ super infructuosam vineam pluant , quia missi sunt ad gentes, ubi fructum in- veniant. Hactenus mystice iocutus, jam evideutery

Judaea,degeneransafructu patriarcbarum, non justi- |^ quae sit haec vinea declarat, subjungens :

tiae Cructum, sed pagauitatis opera fecit. Deiode Vcrs. 7. — c Vinea enim Domini exercituum

Tox ipsius patrisfamilias infertur, dicentis : domus Israel est, et vir Juda germen ddectabile

Vers. 3. — c Nunc ergo, babitatores Jerusalem et ejus. i

viri Juda, judicate inter me et vineam meam, i etc. Domut Itrael decem tribus significat, et vir Juda Hoc loco tacetur quid habitatores Jerusalem ' domum Juda, de qua ortus est Dominus. Propter

censentes responderint. Sed in Evangelio deciara- generis propinquitatem vir omnis Juda germen deU"

exprimilur uva in prelo. Post haec omnia beneflcia subditur :

c £t exspectavit, ut faceret uvas, et fecit labru- scas. I Extpectavit^ ut vinea sua secundum naturae suae duicedinem fneeret uvat^ id est, ut populas Dei jucundos ac dulces bonorum operum fructus redderet; sed e contrario fecit labrutcat^ id est amara, et agrestia paganitatis opera* . Labrusca quippe racemus agrestis est, et vocatur labrusca ; quia in iabris terrae nascitur, id est juxta vias in sepibus, significans opera gentium, quae erant iu circuitu eorum. Fecit iabrutcat vinea Domini , quia

tur. Dixerunt enim : Malos male perdet, et vineam suam locabit aliis agricolis, qui reddant ei fructum temporibus suis (Matth. xxi, 41). Cumque se pro- prio condemnassent judicio, subjecit exponendo Dominus : c Auferetur a vobis regnum Dei, et dabi- tur genti facienti fructus ejus {ibid.). i Simiii modo

ctabile est ; reliquae vero tribus tantummodo vinea ejus, id est populus cjus.

c £t exspectavi ut faceret judicium, et ecce ini- quitas : et justitiam, et ecce clamor. i Inter me et Barrabbamdebuitfacere judicium (Matth xxvii,2i); sed fecit iniquitatem, td est legis transgressionemp

(50) Alias, toraUar in ea.

(5i> Alias. Et nunc.

75 COMMENT. IN ISAIAM

iKimicidiin, qofm lex damnat {Ntttn. xxxviii), libe- rans ; vofioc, Domos qaippe Graeco eloquio vocatur kXy et inde andmia dicilur iniquitas, quidquid sine lege Tel contra legem est. Et justitiam exspectavi, at faceret conderonans impium, et ecce clamor ad- Tersum me dicentium : c Crucifige, crucifige eum (Luc. xxiii, 21). >

Nunc vidcamus si hxc de iilis intclligi possint qui noroine Christiano censentur. c Vinea, inquit, facu est dilecto meo in cornu filio olei. i Ecclesia tsivinea L>ei, quse quot sauctos profert, quasi tot palmites roiuit, quibus ipse loquilur : c Ego sum viiis, T<»s palmites (Joan. xt,5). i Percomttvero, id est per angulum agri designatnr egregia et oplima pars ierrae, et per lianc electa pars humani gencris. Facta e$t igilur in comu vinea , quoniam in electa parie bominum plantata est Ecclesia : Per oleum aateoi sancti Spiritus unctio figuratur. Ait ergo : c Yinea facta est dilecto meo in cornu filio olei. i Filius quippe olei populus fidelis est, qui ad fidem Dei inlerna sancli Spiritus unctione generatur. De ^o nirsus oleo dicitur : c Computrescet jugum a dde olei (ha, x, 27). i Jugum quippe a facie olei compuirescit, quia dum gratia sancti Spiritus un- gimnr, a captiTiUtis nostrae serritute liberamur, dumqiiie maligni spiritus dominatio superba repelli- tor, jugum conteritur, quo libertatis nostrs colla praoebantur. Yinea ergo facta e$t dilecto meo in comu filio olei^ quoniam Ecclesia facta est Christo iu clec^is et spiritalibus viris, qui ex coelesti graiia natj sunt«

cEt sepsit eam et elegit lapides exilla, et plaiita- viteam electam.i Sepsit eam, sicut scriptum est: c Salvator ponetur in ea murus (Isa, xxvi, i).i £t in Zacharia : c Ego ero ci, ait Dominus, murus ignis in circuitn (Zaeh. ii, 5}.i Vei munitio disci« plinae sepis nomine designari potest. Sepsit ergo eam, quia munimen disciplinae dedit ei. Quid vero po* lapides Tineaenoxiosnisiduritia figuratureorura, qui in incredulitate permanserunt, dum fidem mun- dus susctperet? £/^9f< igitur lapides ex t7/a;quo- niam reliquias infidelium diligenter abstulit de me- dio habitationis fidelium, et omnia, quae Dei cultum impedire potuerunt.

tEt plantaTiteam elecum.i Quia, sicut alibi di- citar : c Qui seminat bonum semen, est filius homi- ois. Bonum igitur semen, hi sunt fiiii regni (Matth. xiiu 57, 58). I Licet igitur zizania superseminaverit iniinicoSy Umen patcr famiiias non nisi bonum se- men in agro suo seminavit, et vineam suam planta- nl eleelam»

f Et aedificavit turrim in medio ejus, et torcular exstruxitin ea.i ^dificavit in ea turrim; quia de^ dit ei praepositos , quorum conversalio velut turris excelsa superemineret, ac providerct ei, cuslodircl- que illam, de quibus dicitur : c Et abundanlia in lurribus tuis (Psa/.cxxi,7).»

Quid autem per torcular iiisi pressura tribulalionis ctdistrictio disciprmse figuralur, quae purgat electos Patrol. CLXXXI

LIBRI OCTO. — LIB. I. W

A a sordibus viliorum, ct separat a reprobis, sicut eliquatur uva in prelo, et oleum ab amurca dividt- tur? Unde et nonnulli psalmi pro torcnlaribus in- titulantur. Itaque tot ct tantis Uei bcncficijs acce- plis videamus, quid homo reddiderit. Sequitur :

c Et exspcctavit , ut faceret uvas, et fecit la- bruscas; i quia postquam Deus ei tot bona tribuk, et reliquias infidclium quasi lapidcs cjccit, paccm illi ubique largiens, mox crescente carnalium miil-> titudine viliis adha»it,etin plerisque, qui Christiani dicuntur, gentiliter vivit. Non solum Ecclesiam, seJ et unumquemque nostrum diu superna pietas aJ bene agendum exspeclat. Unde et poUicetur dicens : c Si venerit in sccunda vigilia, et si in terlia vigilia, venerit, et ita invcnerit, beati sunt servi illi {Luc. Ilxii,38).i

Et fecit^ inquit, /36rfisras,^quia, proh dolorl ncc exspectati erubescimus carnaliter vivcre et pcrver- sorum exempla sectari , atque infideiium opera facere.

c Nunc ergo, habiutores Jerusalem, et viri Juda. judicate inler me etvineam meam.i Habitatores Je- rusalem ii sunt qui habitant in Ecclesia. Ilaec enim civitas magni Regis, haec est visio pacis. Pax quippe Jn nobis, si tamen filii pacis sumus, multiplicatur. Sed et viri Juda nos sumus propter Christum, qui ex Juda natus est. Ipsum quoque nomen Juda rcfer- tur ad Christum, sicut scriptum est : c Juda, te lau- dabunt fratres tui, manus tua in cervici))us inimico- rum tuoruni, adorabunt te filii patris tui {Gen. xlix, 8).i Nunc itaque sermo est ad habitalores Jcrusa- lem, id est ad eos qui sunt in Ecclesia, el ad viros Juda, baud dubium quin ad Christianos. Et hoc cis dictum intelligere possumus, qui sedebunt c siiper thronos duodecim judicantes duodecim tribus Israel (Matth. xix, 38). i Nam et modo judicalur per eos vinea Domini : c quia tempus est, ut in- cipiat judicium de domO Domini (/ Petr. iv, 17), i quae et vinea ejus est.

c Et nunc, ioquit, ostendam vobis , quid ego fa- ciam vineae meae.i Auferamsepem muniiionis et de- fensionis ejus; quia ego murus eram in circuit» ejus. Et erit in direptionem avidis pracdonibus, id est malignis spiritibus, qui virtutum boiia diripicnf . D Dimam maceriam ejus^ id est munimen disciplinaa cjus destruam, ac religionem ipsius. Et erit in coti- culcationem; quia in coeno vitiorum conculcabitur ab immundisspirilibus.Undeet alias dicitur : cApe rite, ut exeant, qui conculcent cam {Jerem. l, 26). i Et ponam eam desertam, ut jam nullum boni opcris fructum proferat.

c Non putabitur, ct non fodietur, et ascendent supeream vepres etspinae.i Putnlio est aestimatio, Quando enim vilem quis ad purgandum sumit, pu- tat, id cst considerat et a;stimat quid abscinderc de- l)eat, et quid dimitiere. Ita et Dcus opera fidclium suorum considerat, et bona quidcm coiiscrvat, mala vci 0 resccat ; qui vero malis aclibus assiduc sunt dediti, et obslinalo animo praecepta conciilcant, non

75 HKKVEl BUnCIDOLENSIS MONACHI ^^

facile eorura retldit vitia, sed tcrribili judicio dere- A Propheta loquitur interpretando, qood superius ai-

Hiiquit eos in roalitia sua. El hoc est quod nunc mi- natur, quia non putabitur, neque proscindetur, nec de raali^, quae facit, increpabitur, sed iu horrore ini- quilatum suarum inculta deserelur.

c £t nubibus mandabo, ne pluant super eam im- brem.i Nubes sunt sancti praedicatores, qui arentem humani pectoris terrara coelcstis intelligeniiaB ffuen- tis rigant. Sed jubentur continere pluviam, cum in- digna fuerit auditoris anima imbre (52) coelesti , sicut per Salomonem dicitur : i In auribus insi- pientium ne loquaris, quia despiciunt doarinam eloquii tui (Prov. xxui, 9).» Nam propter nimias subjectorum culpas sermo praedicationis aufertur doctoribus. Unde Ezechieli Dominus dicil : i Lin-

iegorice dixerat, vineam Domini fecis^e labruscas/ increpans avaros et sectatores ebrietatis, et eos, qui iniquitates protrabunt, et qui malum iaudant , bo- numque blasphemant, vel qui sibi sapientiam arro- ganter vindicant , aut qui multum se bil>ere vinum gloriantur, et singulis istis vm perpetuae amaritudi» nis minatur. Sed sicut hucusque ea quae de popuio Judseorum dicta sunt, ostendimus et de Ghristiano- rum populo dici : ita et nunc ad ilios pariter , qui Christiano censentur vocabulo, et talia faciunt» coraminationes propheticas intelligamus dirigi. Qui- cunque ergo aliena rapere contendunt, cum multi- plicare largae habiiaiiouis spatia, vel agrorum fines extcndere cupiunt, audiant quod dicitur : Vte qui

guam tuam adhaerescere faciam palato tuo, et eris B conjungiti$ domum ad domum, et agrum agro copu-

mutus,nec quasi vir objurgans, quia domus exaspe- rans est (Ezeclu iii, 26). i Hinc et Ainos ait : f Prudens in tempore illo tacebit, quia tempus malum est (Amos v, 19). i Hoc est ergo quod dici- tur ; quia nubibus mandabo , ne pluant super eam imbrem, qiiod nostris diebus nimium compleri gemi- mus, quia vix jam verbum Dei populo ejus quis- qiiam loquilur.

€ Vinca enim Domini exercituum domus Isracl est, et vir Juda germen delectabile ejus. Domus Israel est, cui per Apostolum dicitur : c Si autem vosChristi, ergoAbrahae filii estis , secundum pro- missionem hxreJes (Galat. iii, 22). i Domus

latis usque ad terminum loci; nunquid habitatis soU vos in medio terrce ? Ac si dicatur : Quousque vos ex- tenditis, quasi habere in communi mundi habita« tione consortes minime possitis? Sequitur :

Vers. 9. — f In auribus meis sunt haec, dicit Do-] minusexercituum.i

Talia opera, sicut ct supra dictum est, ad aures superni Judicis clamant. Qui iratus adjungit : cNisi domus multae desertae fuerint. i Defectio dictionis est signum vehementer, ct quod minalur, maxime confinnantis. Unde cum Pharisaei signum de coelo quaH*erent ab iilo tentantes illum, c ingemiscens spirilu ait: Amen dico vobis, si dabitur generationi

Israel Ecclesia est, quae fidera patriarcharum se- ^ jsij gignam (Marc. viii, 12). i Et alibi : c Sicut ju

quitur ; et Ecclesia viiiea Dei est. Vir Juda Chri- stianus quilibet est , sicut supra monstraviraus, et ideo virJuda germen delectabile ejus esi; quia^in ii^ filiis delectalur Deus c qui non ex sanguinibus, neque ex volunlate carnis, neque ex voluntate viri, sed ex Deo nati sunt (Joan, i, 19). i

c Exspectavi, ut faceret judiciura, et ecce iniqui- tas; et justitiaro, et ecce claMUor. i Facere judicium et justitiam Dei est, ut in oranibus operibus, quae cogitas facere, prirao cogites Dcura ; et si serundum Deum est quod cogitas, diligenter examines ; et si est rectiim corara Doraino, perficias illud. Si vero adversura fuerit repertura, araputes illud ab anima tua. Sed qui levitatem su^ voluntatis sequuntur, dum exspeclantur, ut faciant judicium et justiliam, d ^opii/fl,t;. subjuirgit : erumpit iniquitas et clamor. Qui enim minora pcc- cata comrailtit, quasi loquitur prava in auribus Dei ; qui vero gravia raala perpetrat, jam ad aures Oin- nipotcntis clamat. Unde scriptum est : c Clamor Sodomoruni et Comorrhae multiplicatus cst (Qen, xviii, 20). I Talis ergo clamor ad Dciim quotidie ab iniquis ascendit. Sequitur :

Vebs. 8.— c Vae qui conjungitis domum ad do- uum,etagrumagro copulatis usque ad terminum loei ; nunquid habitatis (53) soli vos in medio terrai' i

Nunc de perditis moribus populi sui manifeslc

ravi in ira mea, si intioibunt in requiem mcam (PsaL Liv, 11). I Iratus ergo, eis qui conjungunt domura ad doraum dicit : Nisi demus multce deserlas fuerint ; qiiia dum avari muUipIicandis possessioni- bus insislunt, inopinata inorte rapiuntur. Ilnde di- ves, qui dicebat : c Destruam horrea mea, et majora faciam, et illuc congrcgabo omnia quae nata suni mi|M bona mea,etdicam animae meae: Ai;ima, halies multa bona reposita in annos plurimos, requiesce, comede, bibe, epulare (Luc. xii, 18, 19), i divinitus audivit : c Stulte, hac nocte repeteiit animara tuam ate; quae autera praeparasti, cujus erunt?i (/6t(/. XX.) Hoc itaque minatur dicens : ?iisidomus mulim deurtos fuerint. Etad hoc quod dixerat : a^rtim agro

Vers. 10. — c Decem enim jugera vinearum fa- cient lagunculam unam, ct triginta modii sementis facient niodios trcs. i

Nara quia agros copulant agris, ut exinde frugum abundantiara coliigant, justo Dei judicio fiunt vineae et agri eorum steriles, ut decem jugera vinearum vix iaguncnlam musli reddant, et lalitudo agrorum ubi triginta modii semcntis jacli siinl, vix tres modios rcddat. Sacpc ^enira propter avarorura iniquitatem accidit terr;e sterililas. Unde et Aggaeus dicit : c Uc- spcxistis ad amplius, et ecce faciura est rainus. >

(52) Cod, Cruc, rore.

(55) Reccnliorcs ediliones, habitabitis.

77 COMMENT. IN I8AIAM LIBRI OCTO. - LIB. I. 7S

{Agg. 1, 9). I Po6t iM Is^sls ebriorum luxuriam x muilitudinem devoret. Sioe termino quippe dilats-

tus et apertus dicitur, quia ad se innumerabilestra- hit, et quos in se suscipil, quasi in quadam abysso suae immensitatis absorbet. Sed et beatus papa Gre- gorius scribit {Dialog.^ iib. iv, c. 35), quia c prae

incfepai diccns :

Yers. 11. — c VaR qui consurgitis mane ad ebrie- utem sectandam, et potandum usque ad vesperam, ul vino aestuelis. i

VEms. 12. — c Gitbara et lyra, et tympanum, et libia, et vinum in conviviis vestris, ct opus Do- mini uon respicitis, nec opera manuum ejus consi- deralis. »

Haec el siae expositione manifesta sunt. Talibus enim delectationibus corrumpuntur, qui futurae vitae faudia non quaerunt. £t dum musicis sonis, ac vino resolTuntur, opu$ Domini non respiciunt, id est quid eis Dominus agendum praecipiat, non cogitant. Nee opera manuum ejui^ qu» per ipsum in carne gessit,

caeteris locis in Siciiiae insulis eructaute igne tor « mcntorum ollse patuerunt ; quae, ut solent narrare» quinoverunt, laxatis quotidie sinibus excrescunt, ul mundi termino propinquante quando cerlum est illuc amplius exurendos colligi, tanto ct eadem tor- menlorum loca amplius videantur aperiri. Quod omnipotens Deus ad correctionem viventium in hoc mondo voluit oslendi, ut inOdeles, qui inferni tor- menta esse non credunt, tormentorum locavideant, quae audita credere recusant. > Bene itaque diciiur.

conftiderant. Unde et maligni spiritus in omnem vi- B quia, excrescente.maiorum multitudine, diiatavit in-

lionim servitutem eos sibi subjugant. Nam sequi- tur :

Vebs. 13. ~ c Propterea captivus ductus est po- pulos meus, quia non habuit scientiam, et nobiles ^us interierunt fame, et multitudo ejus sili exa- mit. >

Dom enim conviviis et potationibus vacant, spiri- tali fame et siti moriuntur. Sed Judaeorum populus idcirco per omues gentes a Romauis ductus est captivos , quia 'non habuit icientiam Scriptura- rum, ot Ghristum, quem sibi Moyses ct prophe- tx promiserant, cognoscens susciperet. Scriptura vero sacra aliquando nobis cibus est , aliquando potus. Gibus est in locis obscurioribus ; quia ^ exponendo quasi cibus frangitur , et mandendo glutitur. Potus vero est iu locis apertioribus, quia iia sorbetur, sicut invenitur.^Quasi cibum enim ac potom vidit propheia buic popalo defuisse di- cens : i • ,

c Nobiles ejus interierunt (ame,et mulliludo Qus siti exaruit. > Paucorum quippe est for:ia et occulta coignoscere ; multorum vero bistoriae aperta sentire. Ei idcirco Judaeae uobiles uon siti, sed fame inte- riisse asserit ; quia, ii qui praeesse videbantur, dum totos se exteriori intelligentiae dederant, quod de Litimis discutiendo manderent, non babebant ; quia vero subliniioribus ab interno inteliectu cadentibus parvulorum intelligentia et in exterioribus exsicca-

fernui animam mam, et aperuit os suum absque uUo termino, c Et desccndent, inquit, fortcs ejus et po- pulus ejus, et sublimes gloriosique ejus ad eum. • Hoc de Judaeis tunc maxime corapletum est« quan- do Romanis obsidentibus urbem Jerusalem, tam ni- mia multitudo infidelis illius populi fame et peste et gladiis interiit. De quibus et additur :

Vers. 15. — c Et incurvabilur homo, et bu- miliabitur vir, et oculi subiimium deprimentur. >

Vers. 16. — c Et exaltabitur Dominus exercituum in judicio , et Deus sanctus sanclificabitur in ju- stitia. >

Nam qui se contra Romanos , imo contra Deum erigebant, capta Jerusalem inourvall sunt catenis Romanorum, et in captivitate depressi. Et exaltaius est Dominui Jesus conculcans cos, qui se haclenus conculcaverant, qui in se tanctus est in justitia^ et in conspectu bominum juste condemnans boslcs suos el Romanis tradens, quibus deletis vel exler- minatis Ecciesiae praedicatio vires oLtinuil. Nara se- quitur :

Vers. 17. — I Et pascentur agni juxta ordincm suum, et dcscrta in ubertatem versa, adveuae conie- dent ea. >

Agnos dicit pascendos, de quibus audivit Pctrus : c Pasce agnos meos {Joan, xxi, 16). > Et quibus per Jeremiam dicit Dorainus : c Dabo vobis pastores juxta cor meum, et pascent vos scientia et doctrina

tur, recte adjungitur : Multitudo ejus sitiexaruil; D {Jerem. iii, 15). > Et liorum singuli pascentur juxla

ac si aperte diceret : Dum vulgus vitae suae stu- diuni deserit, jam nec flueuta bisioriae exquirit. Soquitur :

Vees. 14. — c Propterca dilalavit infcrnus ani- ■lam suam , et aperuit os suum, absque ullo ter- mino ; et descendeiit fortcs ejus et populus ejus , et subKmes gloriosique ejus ad eum. >

Quisquis ab inferiio rapitur, in immensum devo- ratur. Immensam namque ejus latiludincm explicare Tulcns propheta ait : DUatavit infernus animam iuam^ id est interiora sua. Et aperuit os suum abs- que uUo termino, subaudi, ul infinilam pcccaiilium

ordinem suum ; quia , cum sint in Ecclesia diversi ordines, sancti doctores noverunt qualiier unum- quenique debeant instruere. Deserta autem vocan- tur Scripturae sacrae , quae apud Judaeos incultae erant, dum spiritalis earum sensus non frequenta- retur (54). Sed haec deserta in ubertatem versa spiri- taiis inlelligeuliae comedent nunc advenm^ id est gen- tiles.

Populus quoque Ghristianus spirilaliter captiYUS ducilur (55), quia Scripturarum scientiam habero negligit, dum litleras minime discit. Et nobiles ejus^ id csl sacerdoles interierunt fame verbi Dei : quia

(54) God. G., spiritales e. s. n, frequentarentur, '(53; Cod. Cruc, dicitur.

79 HEHYEI BURGIDOLENSIS MONACHI 80

nec Ipsi Scri|/turas intelligunt terrenis aclibiis de- A qui peccatum non putant, si bono detrahant, et non

ditl. Et muUHudo ejus, id est simpliccs, scientix si- tim patitur. Propierea dilatat infernus animam $uam; quia propter cos ampliGcantur loca tormen- torum. Et descendent fortes ejus ad eum ; quia « po- tenies potcnter tormenta patientur {Sap. vi, 7). > Et populus ejus ; quia sicut Osee dicit : t Pppulus Don intelligens vapulabit {Ose. xl, 14). i Et incur- vabitur homo ad poenam , qui nunc erigitur in su- perbiam. Ei oculi sublimium humiliabuntur. Scd jiaec inlelligenda relinquentes ad alia transeamus. Sequitur :

Vers. 18. — € Va; qui trahitis iniquitatem in ftiniculis Tanitalis, et quasi vinculum plaustri pec- catum. > .

Vers. 19. — t Qui dicilis : Festinet, et cito ve- niat bpus ejus, ut videamus, et appropiet, et veniat consilium sancti Israel, ct sciemus illud ! i

lniquitas in funiculis Irahitur vaniiaiis , cum per augmentum culpa protelatur. Funiculus enim vam- tatis peccatum est, qui et peccatorem constringit et tamen in seipso nihil est, quia substantiam non ha- bct. Unde per Psalmisum dicitur : t Funes pecca^ torum circumplexi sunt me {Psal. cxvi, 61). i Quia enim funis addendo torquetur , ut cres- cal, non immcrito peccatum in fune figMratur, quod perverso corde semper dum defenditur, muUi- plicatur.

Vinculum autem plaustri corrijia est, qua^ bovem

aeslimant delictum, si laudent malum. Judaei quoque tunc praecipue malum bvnum vocaverunt, et bonum malum, quando dixcmnt Domino : t Nonne benedi- cimus nos, quia Samaritanus es tu, et dsemonium habes? > {Joan. viii, 48.) Posucrunt tenebras lucem, et lucem tenebras^ dicentes cxco : t Tu discipulus ejus sis; nos autem Moysi discipuli sumns (Joan. IX, 28). I Posuerunt amarum in dulce, et dulce in amarum, quando in Passione Salvatoris clamave- runt : i Tolle hunc, et dimitte nobis Barrabam (Lti^. XXIII, 18). I Potest et aliter atquc aliter adhuc haec scntentia intelligi. Sed ad alia festmamus. Sequitur :

Vers. 21. — fVae qui sapientes estis in oculifl vcstris, et coram vobismetipsis prudentes. i

Superbus semper sibi sapicns videtur, et se pru- denter aeslimat agere. Si qiiis fratrum consilium ei dederit, et dixerit ci : Frater non sic debes agere, non dignatur audire, quia sapientiorem se putat quam illum. Unde bene per Aposlolum dicilur, quia t qui se pntat aliquid scire, nondum novit, quomod» oporteat eum scire (/ Cor. viii, 9). > Providendum est enim, ne accepta sapienlia, cum ignorantiae te- nebras illuminat, humilitatis lumen tollat, et sa- pientia jam essc nequcat, qii£ ctsi virtute locutio- nis exterius fulgcat, elaiionis tamcn velamine cor loquentis obscurat.*Qni enimsibi sapiens arroganter videtur, tanto longe est a lucc verx sapicntiac, quanto apud se humilis non est. Talcs crant Scrihae

ligat, ut jugum portet et plaustrum oncratum 4ra- ^ et Pharisaei, qui se sapientes jactabant, ct sapicii

hat. Et quasi vinculum pl.tustri peccatum trahitur, quaudo diaboli jugum cum ingcuti iniquitatum one- rc portatur. Sed iia prolrahunl nequitiam, qul ma- lis operibus digna qvandoque supplicia pali non credunt. Unde et irridentes, dicunt : Festinet, et eiio veniat opus ejus^ quod facturus est in die judi- cii. Et veniat consilium Sancti Israel^ quod ipse cogitavit de praemiis justorum et retribulionc malo- rum, et sciemus illud. Haec ideo sic loquuntur, quia se puniendos non aestimant. Sequitur :

Vers. 20. — € Va5 qui dicitis bonum malum (56), et malum bonum ponentes tcnebras lucem, ct lucem tenebras, ponentes amarum in dulce, cl dulce in amarum. i

tiam Dci, quae est Ghristus, pcrscqucbantur. Sc- quitur :

Vers. 22. — « Vae qui potentes estis ad hibcndum vinuro et viri fortes ad niisccndani ehrictatcm ! i

Vers. 23. — t Qui juslificalis impiuin pro munc- ribus, et justitiam justi auft*rtis ab co. i

I Modico I quidem c vino > Timolhcus sanctus c propter stomachum ct frcqucnies suas infirmilatcs uti {ITim.y, 23) > jussas est. Scd quod justus parce sumit necessitate coactus, hoc pervcrsi immoderate capiunl dclectationc illccli, ct in co glorianlur, quod multum vinum bibcic possunl, quo ingurgitati statum nientis amittunt, ct in judicio proptcr pccu- niam justificant rcum, ct jiisluni, quia muncra non

Culpa , cui vw nunc indicilur , vix ab ullo D porrigit, damnant. Talia ciuin suiit opera cbriclalis

yivente potest eviiari. S«pe enim malum, quod nobis placet, bonum dicimus; et bonum^ quod nolumus, matum appellamus. Sajpe tenebras erroris noslri lumen scientiae jactamus, et lumen coiisilii alicujiis fratrum tenebras imperitiae vocamus. Sed et ama- ritudlnes quibus replcmur, dum concupisceiiliis nostris servirc volumus, dulces xslimamus, quia prae^ens saeculum diligimus; et dulccdinem spiri- talis conversationis amaram judicamus. Et ejusdcm criminis est bonum lucemque et dulce contrariis vocare nominibus, cnjus malum^ ienebras, et ama- i-wm, vocabulis appellare virtiJlis. IIoc contra cos.

ct avaritiae. £a vcro, quae haclcnus propheta niora- liter est locutus, tain ad Judaicum popiilum quam ad Ghristianum rcferunlur; quxautcm his subjun- git, dc Judaeis Hitclligamus. Nam quia haec opcraii sunt, quae hucusque rcdarguit, vidcamus quid sub- infcrat :

Vers. 24. — € Propter hoc sicut dcvorat stipulam lingua ignis etcalor fiammae exurit; sic radi^ corum quasi favilla cril, ct gcrmcn eorum quasi pulvis ascendct. i

Iloc de dic judicli dicilur, de quo Blalachias ait: c Eccc dics vcnicl succcnsa qiiasi caminus, el erunt

(56) Alias, malum bonum, bonum nw»MW, ctc.

XI COMMENT. IN ISAIAM LIBRI OCTO. - LIB. 1. 82

ooines tuperbi el omnes facienlcs iniquitatem sti- A Ruam convocavit. Unde et in Zacharia dicit : c Sibi*

iabo eis, et congieffabo illos, quia redemi eos (Zack, X, 8). ) Ct congregatis ad fldem genlibus ecce festi nu$ velociter veniet ad judicium, ut reddat illis mer- ccdem; quia juxta dics Domini, juxta et velox nimis (Sophon, I, 14). > Cito enim transvolat hujus vit» brevilas, et mox Christas venit aeterna justis labo- rum praemia reddere. Qui fideliter baec cogitant» alacriier omnia nunc tolerant, et non deficiunt. Unde subdilur : Vers. 27. — cNon est deOciens, neque laborans.i Non est deficiens in eo; quia c Qui pcrseveraverit usque in flnem hic salvus erit (Matth. xxiv, 49). > Non est ergo in Salvatore nostro quicunque in ad- versis deficit, quia salutem non babet, nequeChristi

pala, el inflaDunabtt eos dies veniens, dicit Dominus eiercitauni, quae iion relinquet eis radicem et ger- men {Maiach, iv, i).i Sicut ergo stipula devoratur ab igne ; sic radix eorum quasi favilla erit. Stipuia eoini, quae comburitur, in favillam redigitur.

Radix eorum favillx fiet similis , quia et a socie- Ufe justoram evelletur et concremabitur. Et germen eomm^ quod nou apparet viride, ut pulvis ascendet^ quando Judex ventilabro purgabit aream suam. Enint enbn quasi palese ante faciem venti, et sicut favilla, quam turbo dispergil. Et quare?

c Abjecerunc enim legem Domlni (57), i quae per Moysen data fuerat» ac deiode c eloquium sancti

Uraelyi id est praedicatiooem Christi, c blasphema ^ ^ ^ ^ _^

vcrunt. I Namsi legemDomini non abjecissent prae- ^ membrum est. Neque laborans in eo est, quia de-

dicationeni sancti Israel non blasphemarent, qui ait : I Si crederetis Moysi, crederetis forsitan et mihi. De me enim ille scripsit : Si enim litteris illius non creditis, quomodo verbis meis credetis ? (Joan. v, 46, n.) Sequitur:

Vebs. 25. — c Ideo iratus est furor Domini in po- pulo, et extendit manum suam super eum, et per- cussit eum, et conturbati sunt moutes, et facta sunt nKNliciniaeorum quasi stercus iu medio platearum.i

Fvror est vehementissima commoti animi adver- sus ddinquentem inflammatio.Deus autem furorem in se habere non potest; quia, cum sit immuubilis, non mente movetur irascens, sed quod justum est, tranquiilus operatur. Sed quia peccatorem percutit, qoasi furore commotus in eum videtur.

Iraiu$ est furor Domini in populo Judaeorum, et extendens in eum manum suam^ percutiens eum per Tespasianum et filium ejus Titum. Et conturbati $uni montes^ id est elati Judaeorum oplimates. Et facta sunt morticinia eorum quasi stercus in medio platearum; quia in obsidione Jerusalem tanta mul- tiiudo eorum mortua est fame et pestilentla, ut nemo suOiceret eos sepelire. Scquilur :

c In omnibus his non est aversus furor ejus, sed adhuc manus ejus extenta. i Usque bodie ii*a Dei saper reliquias Judaeorum juste perseverat. Ira enim ejos non est ut bominis, id est perturbatio concitatt inimi, sed tranqailla dispositio simpliciter consli-

lectabile sanclis est, quidquid pro eo oatiuntur. Sequitur :

c Non dormitabit, neque dormiet. i Divinom sonn iium dicimus remotum Dei, et incommutabiie t provisis. Qui rursum vigilat, dum providet eis do- ctrina aut salute deprecantibus succursum. Electis crgo magnis, de quibus nuncsermoest, iiequaquam dormit; quia semper utilia eis providet, et adjuvat eos. Sed neque dormilat ; quia nec in modico suos oculos ab eorum providentia claudit. Dormire enim nonnunquam eis fortasse creditur, quia injustorum crudelitatibus hic sine vindicta lacerant ir. Scd fa- mulis suis tunc magis vigilat, cum injuste eos ne- Q quitia persequentis afiligit. Videns enim, quid hio humiliter tolerent, nimirum praevidet quid illic eii misericorditer recompenset. Sequitur :

c Neque solvetur cingulum renum ejus, nec rum- petur corrigia calceamenti ejus. i Ut infra legimus : c Fides est cinctorium renum ejus (Isa, xi, 5). » Non ergo solvetur cwgHlum renum ejus ; quia non auferetur fides a nobis. Saepe enim conati suiit per- secutores fidem ejus exstinguere, et de muudo tol-i lere. Calceanientum vcro praedicationem evangeli- cam designat, dicenle Apostolo : c Calceati pedes in praeparalione Evangclii pacis (Ep/ies, vi, i5). i Non itaque rumpetur corrigia calceamenti ejns ; quia nun dissipabitur ligatum calceamentum evangelicae prae-

tou.Nam quia ipsi permanent adhuc in malilia, j) ^^lc»^»^'^*»^. .^*»R^|» ^^^^"^^

ideo coelestis ira adhuc super eos permanet. Adhuc manus ejuM extenta super eos esl ; quoniam adhuc eos aflDigit. Sequitur :

VcRS. 26. — cEt elevabit signum in nationibus procul, et sibiiabit ad eum de linibus terrae, et ecce festinus vclociter veniet. i

Si^um victoriae suae signum crucis Rex noster in gentibus levavit, ut inde sibi milites aggregaret. Ei sibilavit ad eum^ id est ad crucis signuin inore pastoris pecora sua sibilo congregantis ; eteos de finibut Urres congregavit, quia per praedicationem apostolorani etiam uitimos orbis reccssus ad fidcm

dibus praedicantium, sicut scriptum est: c Liga testi- monium, et signa legemin discipulis meis(/sa.viii, 16). I Nunquam rumpitur corrigia, quae calceamen* tum hoc evangelicum ligat in nobis. Sequitur :

Vers. 28. — c Sagittac ejus acutae, et omnes arccs ejus extenti. i

Quid in arcubus nisi divinae Scripturae ttgurautur, de quibus sententiae quasi sagittae prosiliunt, ut ad- versariorum corda feriantur? Acutw ergo sunt sa- gittcB ejus ; quia ad eos quos pcr tenorem corrigir, acute ferienles et penetrantes verborum sententias emittit. Et omnes arcus ejus extenti; quia omnes

(57) Alias, Ihmini exerciiuum.

«3 . HERYEI BURGIDOLENSIS MONACHI U

dhins ScrlplunB cunciis peccatoribus minas intcu- A 28). i Quia vero nulius ei eis deinccps ad gaudia

dnut. Sequilur :

c Ungulae equorum ejus ut silex, et rotae ejusquasi impetus tempestatis. > Solet in equi ungula laboris fortitudo cognosci. Qui sunt autem equi Dei nisi praedicatores sancti, in quibus sedens snos impetit adversarios? Quid per ungulas equorum nisi virtu- tum perfectiOy id est recti cursus fortitudosignatur? UngulcB igilur equorum ejus ut silex; quia virtus ve- locis incessus evaugelistarum, quo ad praedicandum currunt, robustissima est. Quid autem in rotis nisi volubilitas praedicationis (58) cxprimitur? Unde Ezechiel vidit f rotam in medio rotae {Ezech. i, 16) ; i quia Novum Testamentum intra vctus est. Rotee itaque ejus quasi impetus tempestatis feruntur; quia praedicationes ejus valida virtute feriunt et contur- bant mentem peccatoris. Sequitur :

Vers. 29. — € Rugitus ejus ut leonis, rugict iit catuli leonum, et frendet, et tencbit praedam, et am- plexabitur, et non erit, qui eruat. i

Vers. 50. — c Et sonabit super eum in die illa ftlcut sonitus maris. >

Rugitusejtts ut leonis imi; quia terribiliter cla- mavit, dicens : c Serpentes, genimina viperarum, quomodofugietis a judicio geliennae? i (Matth, xxiii, 53.) Et: c Omnis arbor quae non facit fructum bonum, excidelur, ct in ignem mittetur {Matth. iii, 10). Rugiit ut catuli leonum; quia terrorem cjusr dem judicii per apostolos,!qui sunt filii prophetarum

Patriae coelestis mentem erexit, et desolaiio Jerusa- lem atque capiivitas ejusdem populi | per ma- nus Romanorum secuta est, voce eorum subjun* gitur :

/ c Aspiciemus in terram, et ccce tenebrae tribula- lationis, et lux obtcnebrata cst in caligine cjus. > Aspiciemus^ inquiunt, tn terram, qui ad coelum so- lebamusaspicere, id est j;im deterrenis solummodo cogitabimus. Et ecce tenebrm tribulationis, cruni- peni ; quoniam tota subito patria per Vespasianum et Titum delebilur. Et lux mentis nostrae obtene^ brata est in caligine ejus ; quia fugit a nobis consi- lium atque sapientia et intellectus prae confusione ac nimietate tribulalionis. Hucusque ea, quae sibi sub Ozia rege divinitus osttnsa suiit, Isaias est lo- cuius, amodo, quae sub rege ioathan viderit vel au- dierit, locuturus.

CAPUT VI.

Vers. 1. — In anno quo mortuus cst rex Osias, vidi Dominum sedcntcm super solium excelsum ct clevatum , et ca quae sub ipso erant implebant • teinptum. i

Vers. 2. — c Seraphiin sUbantsuper illnd. >

Quandiu regnum Ozias tcnuil, Isaias Dominum

Sabaoih videre non poluit. Ozias enim adversus vo-

luntatem divinac lcgis ingrcssus cst tcniplum quasi

ponlifex, ct ob hoc Icpra pcrcussus cst in froiite iia

quasi catuU leonum, iu deserto saeculi bujus cla- q ut extra civitatem ejectus iiitcr immundos compu-

larclur {// Purai, xxvi). Quia crgo |)cr ncfas ingres- fius est sanctnarium, mcrito jani, dum ille vivcrct, ftrcanum dtviiiae visionis noii patuit. Graiidis cniin oQensio niale rescrantis sancluariuni fuit. Et idcirco dignuni fuit, ut di\iiiac habitaiionis palatiuni in die- bus cjus clausum pcrmancrct. Eo itaque inortuo su- perna patcnt palaiia, ct divinaj niajcsiatis glorii ccriiilur.

I Vidi, inquir, Dominum scflcntcm super soliura cxcclsum ct cievalum. i Scdere regnantis est, qiiia I sedcbit Dominus rcx in xlerniim {Vsal. xxviii, 10). i Dominatus vero cst non subdilorum cxcellentia lan- tum, scd omnis bonoruin ct optimorum perfectis- sima et omnimoda posscssio, ct vcra ct immutabi-'

mavu. ^^'i'

f Et frendet, inquit, et tenebit praetlam, et am- plexabitur, et non crit, qui eruat. i Frenduit, quando persecutoribus respondit; cEgo sum (Joafi. 3LVIU, 5). I Mox quippe c abierunt rctroi*sum, ct cccideruot in terram {ibid, 6). i Tenuit prwdam^ quam rapuerat,id est disciputos quos elegerat, sub- jungcns : c Si crgo mc quxritis, sinite hos abire (ibid. 8). I Ubi subjecit Evangclisla : c Ut scrnio Jesu impleretur,quem dixit : quia quos dedisii mihi, non perdidi ex ipsis quemquam (ibid, 9). i Tenuit Igitur et ampleiatus est prcedam quasi leo confldciis in virtute sna ; quia et hosles suos uno sermone prostravit et ox discipulis electis nullum perdi('ix

Tenuit prosdam^ cum de suis ovibus dicerct : c Non ^ lis firmilas. Et idcirco sohis ille summus impcrator

jurc vocalur Dominus. Solium cjus spccialis ordo s|)irituum cst angclicorum, qui proprie throiius ap- pellatur, excelsum iii iiatiira sua el elevatum conteiii- plalione divfna.

« Et ea quae siib ipso crant roplebant tcmpliim. i Templi nomine superiia coclorum hahitatio dcsigiia- tur, Joanne attestante qul ait : i Vidi, et ecce aper- tum cst templum tabcrnaculi testimonii in co^lo (Apoc, XV, 5). I Atque post pauca : i Et nemo po- tcrat inlroirc in templum, donec consiiinercntur soptcm plagae septem angclorum {ibid.S), i Ea crgo , qua; sub ipso erant implcbant templum; quia

rapiet eas quisqitam de manu mea (Joan, x, 28). i c £t non erit, inquit, qui eruat, et sonabil siiper eum. > Quis sonabit? Qui prxdam ei frustra cona- bitur eripere, id est popnlus Judxorum. Sotiabit su- per eum sicut sonitus mans, id est tumultuosa et coii- fusa multiludineclamans : c Reusestmortis, crucifige, crudfige eum (Joan, xix, 6). i Sic autem sonuerunt super eum, qui praedam ei tollere nitebantur, quia idcirco eum occiderunt, ut multitudines ildclium ab eo separarent. Unde et alias soriptum est : c Quia cogitaverunt intra se dicenttfs : fli.c est beres, occi- damus eum, ut nostra fiat hxreditas (Matth. xxi,

(58) Cod. G/i pnedicutipnuih.

t5 COMMENT. IN ISAIAM I

superna illa coelorum liabilalio plena esl innumera- bili frequeniia multorum millium angelorum.

Seraphin vocatur ordo qui primus est et sammus omDium, qui stabani $uper templum; quia etiam loci positione super omnes reliquos sunt, ita ut in- ter ho8 et Deum nulli *aHi spiritus intersint. Unde et in alia translatione dicilur, quia c Serapbin sta- bant in circaita ejus. > Et ob boc Seraphin, id est ardentcM vel ineendentes vocantur ; quia tanto magis in amore conditoris ardent, quanto bunc vicinius vident. Sequitur :

c Sex al£ uni, et sex alae alteri. Duabus velabant faciem ejas, et duabus velal)aut peJes ejus, et dua- bus volabaut. i Quia iste beatorum spirituum ordo cbaritate pro caeteris ardet, quae in duobus prxce- plis distinguitur, et inter duos praecipue cognosci- tur, iddrco dicontur duo Seraphin, cum sint innu- merabiles. £t quod dicitur : Sex alcs tim, tt sex alm alteri^ non numerum indicare credamus, sed quia prima, et media, et extrema iotellectualium virtutum eorum absolute et libere in Deam volant. Unde circa facies, et medium, et pedes, babere geminas alas describuntur, ut universaliter volabile eonim iosinuetur largissime sursum in divina tendens.

Sed per faciem Deipotest accipi fortasseDivinitas, et per pede$ eju$ bumanitas. Velant ergo faciem; quia et ipsis ea, quae suct de Deo, incomprehensi- hilia sunt. Velant pede$ eju$, quia sicut Dionysius Areopagiu asserit, secundum nos < Jesu divina formatio et arcana est rationi omni, et incognita iiitellectui omni, et ipsi pra^stanti bonorabilissimo- nim angelorum. i

Aut certe per faciem et pedes ejus altiora et pro- fundiora diviuarum intelligentiarum | accipiamus. Altum quippe Dei est : quia Ipse nibil cxistentium est, ueqoe aliquid alicui existentium cognilum, et neque verbum ejas nequc nomen, neque scienlia cst, sed exaltatur in obscurum super omnia. Pro- fundom quoque ejus est omnibus existentibus in- comprehensibiiisobscuritas et ignorantia. Dum ergo faciem ^'us et pedes tegere dicunlur, ct solis mediis alis volare, intelligendum est, quia tam sublimis prjDcellentissiiaorum ordo spirituum beatorum ti- midus est circa divinarum, intclligentiarum subli- miora et profundiora, ct mediis alis in commensu- ratione ad Dei visionem ct intelligentiam cxaltatur. Faciem quippe ejus et pedcs velantes incompreben- sibilium illis notitiam quadam venerationis obum- bralione sibi ipsis pie occultant, sicque nobis exem- plom cautae formidinis dant, ne quando praesuma- roos discutere Deum, sed semper laudemus, quo- niam ipsi nunquam discutiunt, sed assidue laudant. Uaque faciem et pedes ejus velant, atque mediis alis volani; quoniam sublimiaet profunda divino- rum ulLra modum non perscrulantur, sed in Dei scientia mediocriter el temperate volant. Mediarum quippe volatus alarum incessabile aclionum Deum iiiiitanlium in mensurn cst,et altivolum assiduie nio- iionis eonim. Srquitur :

JBRI OCTO. — LliJ. I. go

A Vers. 3. — c Et clamabant aller ad alterura, ct dicebant : Sanctus, sanctus, sanctus Dominus Deus exercituum, plcna est omnis terra gloria ejus. i

Dum clamare dicuntur alter ad alterum, anim - advertamus, quia divinas suas intelligentias sibi invicem copiose tradaut. Unde et seraphim vocan- tur, quod interpretaturprindpittm ori$ eorum. Qui enim primi^Iaudes et scientias divinas loquuntur, ac deinde cseteris angelorum subjectis ordinibus lo- quendas tradunt, merito et Seraphin, id est prind* pium ori$ eorum dicuntur.

Clamabant igitur alter ad allerum, et dicebant: Sanctus, sanctus, sanctus, Dominus Deus exerci- tuum. I Tertio Sanctu$ clamant, nec adjungunt Domini dii, sed Dominus Deu$^ insinuantes quia Pa- ^ ter et Filius, et Spiritus sancius non tres Domini nec Dii sunt, sed unus Dominus Deus. Qui exerci- tuum Dominu$ appellatur , quia omiiis militia coelo- rum nului ejus deservit. In boc autem bymno dili-^ genter animadvertendum, quia primus iste beato- rum ordo angelorum ab ipso Deo tbeologicam scien- tiam edoctus est, per quam seipsum velut magi- strum demum reliquis tradiditclamando illis : c San • ctus, sanctus, sanctus Dominus Deus. i

Et quia ipse trinus in personis, etunusin substan- tia Dominus Deus, a supercoelestibus essentiis usque ad novissima terrx extendit in omnia, quse sunt, providentiam et bonilatem suam, ulpote benignus omnium Conditor, et omnia regit et conlinet. c At- ^ tingit enim sapientia ejus a flne usque ad finem for- titer, el disponit omnia suaviter (Sap. vni, 1). i Unde et ipse ccelestium exercituum DomiHu$ dici- tur, et omni$ terra gloria ejus plena esse caiiilur. Sic enim in coelo et in terra ubique dominatur. Nan» et « omnia, quxcunqucvoluitDomimis, fccit in cosle et in terra {Psal, cxiii, 5). i Qui juxta Auguslinam in supernis spirilibus summa pace atiiuc amicitia copirfatis, ct in uua voluntatc quodaui spiriiali igne cbaritalis conflatis lanquam iu excclsa et sccreta scde residcns vclut in domo sua ct in teinplo suO| indc sc quibusdam ordinatissiniis crcaturae motibut priino spiritalibus, deindc corporaiibus pcr cuncla diffundit, et ulilur omnibus ad incommulabilc arbi- trium senlcntisc suae sivc incorporcis, sivc corporeis jv rcbus, sive rationabilibus, sivc irrationabilibus spi- rilibus, sive bonis pcr ejus gratiam, sive niaiis per propriam voluntatem

Sed quemadmodiim corpora crassiora ct inferiora per subtiliora, et pctontiora quodam ordine regun- tur ; ila omnia corpora per spiritum vitx raliona- leni, ct Spiritus vil;e rationalis descrtor atque pec- cator per spirilum vita; rationalem pium, et jusluni, et ilie per ipsum Deum, ac sic universa creatura perCreatorem suum,ex quo, et per queni, ci in quu etiam condita atquc constltula est. Ac per Ii04i voluntas Dci est prima et summa causa omniuni corporalium specierum alque raotionum. Nihil enim flt vibibiliter et scnsibiliter, quod non de interiorc iuvisibili,